SÖZÜN TAŞLANDIĞI YER

 Dinlemeden değer biçen, derinliği değil dalgayı duyar. 

Sabahattin TURAN

 

Bazen birine bir şey anlatırsınız; sevinerek, içten, samimi bir heyecanla… Yeni bir fikir, bir kitap, bir film ya da sizi derinden etkileyen bir yaşam tecrübesi. Paylaşmak istersiniz; çünkü paylaşmak, insanın zihinsel yalnızlığını aşma biçimidir. “Bak, bu senin de ilgini çekebilir” dersiniz. İçten bir davettir bu, ortaklaşa bir düşünce alanı kurma girişimi.

 

Ama bazı insanlar bu daveti anlamaz. Ya da daha kötüsü: anlar ama küçümser. Gözlerinde tuhaf bir perde iner, sesi birden çocuksulaşır. Kendi aklınca sizinle alay eden bir tonla, "haaa öyle miii, aaaa ne ilginçmişşş" gibi tepkiler verir. Ve bu, yalnızca sizi dinlemediğini değil, sizi dinliyormuş gibi yaparak aşağıladığını hissettirir. Sözleriyle değil, sesiyle, vurgusuyla, niyetiyle sizi “zihinsel özürlü” yerine koyar. Tavsiye verdiğiniz kişi, birden tavsiyenizi değil sizi küçümser.

 

İnsan bununla ilk karşılaştığında önce afallar. Çünkü bu sadece bir fikir alışverişi değildir; aynı zamanda bir güven sunumudur. “Ben seninle paylaşacak kadar değer veriyorum sana” demektir o cümle. Ve bu paylaşım, dalga geçilerek karşılandığında, mesele sadece düşüncenin reddi değildir; sizin niyetinizin, saygınızın, kişiliğinizin de hiçe sayılmasıdır.

 

Burada ciddi bir mesele baş gösterir: Tavsiye edilen şey değil, tavsiye eden kişi hedef alınmıştır.

 

Bazı insanlar fikirleri tartışamaz; çünkü fikirlerin ağırlığını taşıyacak içsel yapıları yoktur. Onun yerine, fikri getiren kişiyi hafifletmeye çalışırlar. Bu da ancak alaycılık, küçümseme ve yapay saflıkla mümkündür. “Aa öyle miymişşş, vay canınaaaa” diye cümle uzadıkça uzar, ama içerik sığlaşır, niyet karanlıklaşır.

 

İşte tam bu noktada sorulması gereken şudur: Bir insan neden böyle davranır?

 

Cevap belki de şudur: Kendini güvende hissetmediği için. Çünkü fikrin kendisinden daha büyük olduğunu fark eder. Ve onunla yüzleşmek yerine, fikri küçülterek yok etmeye çalışır. Bu, bir tür zihinsel savunma mekanizmasıdır. Ama aynı zamanda karşısındakini aptallaştırma çabasıdır. Çünkü zihin eğer fikirle baş edemiyorsa, fikri getiren kişiyi değersizleştirerek “rahatlama” sağlar.

 

Oysa insanlık, karşısındakini dikkatle dinleyebildiğinde büyür. Zekâ, fikirleri dalgaya almakla değil, onları anlamaya çalışmakla gelişir. Ve belki de en önemlisi: Saygı, karşı tarafın söylediklerine değil, onu söyleme hakkına gösterilen özenle başlar.

 

Bu yüzden bazen insanın dostları olmaz, sadece yankısı olur. Ve o yankı, çoğu zaman sizin değil, kendi boşluğunu tekrarlar.

 

Paylaşmanın kıymetini bilen birine, fikir vermek ne güzeldir. Ama onu küçümseyerek karşılayan birine, sessizlik bile fazladır.

ZALİM SULTAN

 Ruhun Sarayında Bir İsyan Hikâyesi

Sabahattin TURAN

 

Zulüm…

Sözlüklerin tanımıyla başlayamayız bu kelimeye. Çünkü zulüm, yalnızca bir hak gaspı değil; insan ruhunun en derin köşesinde gizlenen bir körleşme hâlidir. Görmediğimiz, görmek istemediğimiz ve nihayetinde görmemeyi alışkanlık hâline getirdiğimiz bir çürümedir. Barış MANÇO’nun "Zalim Sultan" adlı şarkısı tam da bu körlüğün hikâyesidir — hem bireysel hem toplumsal hem dünyevi hem de kozmik bir isyanın şarkısıdır. 

“Bir zamanlar bir köyde, fakir bir genç yaşardı

Bir de Zalim Sultan, her şeyi o yönetirdi…” 

Barış MANÇO bu dizelerle başlamıyor yalnızca; başlatıyor. Bir semboller evrenine çağırıyor bizi. Köy, dünyanın kendisidir — yoksullukla kuşatılmış, kaderin sillesini yemiş, suskun ve sindirilmiş. O fakir genç, İbn Arabi’nin “ilk nefs” dediği ruhun henüz kirlenmemiş, sahici hâlidir. Zalim Sultan ise salt bir iktidar figürü değildir; içimizdeki Firavun’dur. Belki de en tehlikeli olanı: dışarıda değil içeridedir. Tahtı ise ruhumuzun merkezidir. 

Burada anlatılan bir halk masalı değildir. Bir “iç savaş”tır. Her insanın içinde süren, bitmeyen bir çarpışmadır bu: Hakikat ile güç arasında, adalet ile çıkar arasında, teslimiyet ile isyan arasında. 

Tasavvuf geleneğinde insanın içsel mertebeleri vardır: nefs-i emmare, levvame, mutmainne... Bu şarkıda Zalim Sultan, nefsin en alt ve en vahşi mertebesi olan emmareyi temsil eder. Sürekli kötülüğü emreden, hep daha fazlasını isteyen, doyumsuz ve baskıcı olan o tarafımızı… 

Ve genç? Genç olan, nefs-i safiyedir. Henüz başkaldırmamış ama kabaran bir öfkeyle farkındalığın eşiğine gelmiş bir bilinçtir. Sultanın gölgesinde yaşarken, kendi gölgesini tanımaya çalışan bir masumiyet. Onun isyanı bir sınıfsal başkaldırının ötesindedir; bu isyan, ruhun nefsin tahakkümünden kurtulmak için verdiği ontolojik mücadeledir. 

“Demiş: ‘Yetti artık, bu zulüm bitmeli sonunda’” 

Bu söz, sadece politik bir isyan cümlesi değildir. Bu söz, Mevlânâ'nın "Ne kadar söz varsa düne ait, şimdi yeni şeyler söylemek lazım" çağrısıyla yankılanır. Bu bir varoluş eşiğidir: İnsanın kendi kaderine ilk kez ‘hayır’ diyebildiği o an. Çünkü zulümle kurulan her düzen, sessizlikle büyür; isyanla sarsılır. Ve Barış MANÇO’nun şarkısındaki genç, sükûtun bozulduğu o andır. 

Taht... Ne büyük bir semboldür! Şarkıda yer alan “tahtından olmuş” ifadesi, sanıldığından daha derindir. Taht sadece bir fiziksel güç mevzisi değil, insanın içindeki kontrol duygusudur. Modern insanın hayatını kontrol etme, sahip olma, tanrısallaşma arzusunun ta kendisidir. Ve her Zalim Sultan, bu arzunun ete kemiğe bürünmüş hâlidir. 

Barış MANÇO’nun bize sessizce fısıldadığı gerçek şudur: Tahtlardan inmeden insan olunmaz. Güç, ancak terk edildiğinde adil olabilir. Tıpkı Hz. Ömer’in gece vakti halkın arasında dolaşıp, “Benim adaletim yetiyor mu?” diye kendi vicdanına sorduğu gibi… 

Zalim Sultan’ın çöküşü, dış dünyada bir tiranın devrilmesi değildir sadece; insanın içindeki tahakkümün çözülmesidir. O çözülme, ruhun kendine dönmesiyle mümkündür. Çünkü zulüm her çağda farklı kisvelere bürünür: bazen bir diktatör, bazen bir patron, bazen de kendi içimizdeki suskunluk olur. Ama özünde hep aynıdır: Görmezlik, duymazlık, hissetmezlik… 

Barış MANÇO, sadece söz söyleyen değil, hal aktaran bir sanatçıdır. Onun şarkıları, sesiyle değil, sesi taşıdığı hakikatle yankı bulur. “Zalim Sultan”ı dinlerken, yalnızca bir hikâye değil; kendi iç sesimizi de duyarız. Çünkü zulüm dışarıda değil, içimizdedir. Ve sultan, ancak biz onun tahtına sadık kaldığımız sürece zalim kalabilir. 

Şarkı biter, ama insanın içindeki mücadele sürer. Çünkü hakikat, şarkı sözleri gibi kolay ezberlenmez. O, yaşanır. Yeniden ve yeniden... Ve belki de Barış MANÇO’nun bize mirası budur: Her şarkıyı bir arayışa dönüştürmek, her sözü bir kapı olarak görmek… 

Zalim Sultan sadece bir metafor değil, bir ayna. Bu şarkıyı gerçekten dinleyen herkes, kendi içindeki sultana bakar. Bazısı onunla yüzleşir, bazısı ondan kaçar. Ama bir gün…

Bir gün her taht yıkılır.

Ve hakikat, sessizce tahtına oturur.

 

“Genç halkın sevgisini kazanmış

Zalim Sultan tahtından olmuş…”

 

Barış MANÇO söylemişti.

Yeterince dinlerseniz, hâlâ söylüyor.

HER ŞEYİN KENDİNİ YÖNETMESİ MÜMKÜN MÜ? (KAPALI SİSTEM)

 Kaynaklı Felsefî Deneme 

“Doğa her şeyi bir denge içinde işler. İnsansa o dengeyi arayan tek varlıktır.”
Ludwig von Bertalanffy & Hannah Arendt 

Doğa, kendi içinde işleyen bir mekanizma gibidir. Bir orman ne planlanmıştır ne de dışsal bir yöneticisi vardır. Ancak her şey sanki görünmeyen bir akılla düzenlenmiş gibidir. Bu içsel dengeyi, sistem teorisyeni Ludwig von Bertalanffy, “açık sistemler” teorisiyle açıklamıştır. Canlı organizmaların ve ekosistemlerin, dışarıdan enerji alsalar da içsel bir denge ve düzenleme mantığı ile işlediğini savunur (Bertalanffy, General System Theory, 1968). 

Benzer şekilde, insan bedeni de homeostatik bir sistemdir. Fransız fizyolog Claude Bernard, vücudun “milieu intérieur” yani “iç çevre” kavramını geliştirerek, organizmanın içsel istikrarı koruma yetisine dikkat çekmiştir (Bernard, Introduction à l’étude de la médecine expérimentale, 1865). Bu düşünce daha sonra Walter Cannon tarafından "homeostasis" kavramıyla derinleştirilmiştir. 

Doğada bu sistemler kendiliğinden işler. Ama topluma geldiğimizde bu düzen bozulur. Çünkü orada devreye irade girer. 

Toplumlar, fizyolojik ya da biyolojik organizmalar gibi işlemez. Çünkü toplumun yapıtaşı olan insan, irade sahibi bir varlıktır. Burada devreye Immanuel Kant girer. Kant’a göre insanı doğadan ayıran temel şey, "ahlak yasasını kendi içinde taşımasıdır" (Kant, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, 1785). Bu, insanın hem yasa koyucu hem yasa ihlal edici olabileceği anlamına gelir. 

İnsan bireyi, sistem içinde öngörülemez davranabilir. Bu da toplumsal yapıyı açık sistem olmaya zorlar. Çünkü gerilim, çatışma, çıkar farkı ve duygular gibi değişkenler, sistemin dengeye ulaşmasını engeller. 

Niklas Luhmann ise farklı bir tezle gelir: Ona göre toplum, iletişimlerden oluşan bir sistemdir ve kendi içinde kapalıdır (Luhmann, Social Systems, 1984). Ancak bu kapalılık, fiziki değil anlamsal kapalılıktır. Toplum, anlam kodları üzerinden işler ve dış müdahale olmadan kendini yeniden üretmeye çalışır. 

Bu görüşlere rağmen, tarihsel pratikler gösteriyor ki insan toplumları çoğu zaman dış müdahale olmadan iç dengeyi sürdürememektedir. 

Yapay zekâ sistemleri, belirli kurallar içinde kendi kendilerini optimize edebilir. Örneğin, Nick Bostrom, yapay zekânın bir noktada “öz-iyileştirici” hâle gelerek süperzeka oluşturabileceğini belirtir (Bostrom, Superintelligence, 2014). Ancak bu tür sistemlerde bile başlangıç parametreleri dışarıdan tanımlanmıştır. 

Toplum ise parametresizdir. Kurallar zamanla oluşur, değişir ve çatışır. Bu nedenle toplumda kendini düzenleme, “homeostaz” gibi bir içgüdüyle değil, etik ve kültürel inşa ile olur. 

Bu farkı Herbert Simon, “yapay” ile “doğal” sistemler arasında yapar: Doğal olan düzen, evrimsel olarak oluşur; yapay olan ise tasarlanır (Simon, The Sciences of the Artificial, 1969).

İnsan toplumu ise tasarlanabilir olduğu kadar, tasarımı bozacak kudrete de sahiptir. Dolayısıyla toplum, yazılım gibi işlemeyi reddeden, sürekli değişen bir yapıdadır. 

Toplumun kendi kendini yönettiği bir sistem mümkün mü? Bu soruya en radikal cevap, anarşizm üzerinden gelir. Peter Kropotkin, doğadaki karşılıklı yardımlaşmayı model alarak, bireylerin rızayla bir arada yaşayabileceği bir toplumsal yapı hayal etmiştir (Kropotkin, Mutual Aid: A Factor of Evolution, 1902). 

Fakat bu yapı, bireylerin ahlakî gelişmişlik düzeyine bağlıdır. Eğer bireyler ahlaklı ve sorumluluk sahibi değilse, sistem bozulur. Bu noktada devreye Jean-Jacques Rousseau girer. Ona göre insanlar doğada özgürdür ama bu özgürlüğü korumak için “genel irade” denen bir kolektif sözleşmeye uymalıdır (Rousseau, Du Contrat Social, 1762). 

Bu da gösteriyor ki: Toplum, kendi kendini yönetebilir; ama bu, özel koşulların varlığına bağlıdır. O koşullar da kendiliğinden oluşmaz; eğitim, hukuk, etik ve kültür yoluyla inşa edilir. 

Teoloji, kapalı sistem tartışmasına başka bir boyut katar. Tanrı’nın evrene bir defa müdahale edip geri çekildiği Deizm, bir çeşit kapalı sistem anlayışıdır. Bu fikre göre evren kendi içinde yasalarıyla işler. Ancak İslam ve Hristiyanlık gibi semavî dinler, Tanrı'nın evrene sürekli müdahale ettiğini savunur. 

Bu da insan toplumunun, sürekli rehberlik ve müdahaleye açık olması gerektiği inancını doğurur.

Hannah Arendt, “insanlık durumu”nda eylemin öngörülemezliğinden söz eder ve bu nedenle politik alanda sürekli muhakeme ve sorumluluk gerektiğini vurgular (Arendt, The Human Condition, 1958). 

Doğadaki sistemler işlevsel olarak mükemmele yakındır. Beden kendi dengesini korur. Yazılımlar, algoritmalar üzerinden kararlar alır. Fakat toplum; çelişki, irade, tarih ve anlamla yoğrulmuş bir yapıdır. 

Bu nedenle toplumda kendiliğinden denge beklemek saflık olur. Onun işleyişi, sürekli yeniden inşa edilmek zorundadır. Bu inşa, yalnızca mühendislikle değil; etik, sanat, hukuk ve kültürle mümkündür. 

“Her şeyin kendini yönetmesi mümkün mü?”

Belki evrende evet.

Ama toplumda, sorumluluk olmadan değil.

Kaynakça

Ø  Ludwig von Bertalanffy – General System Theory (1968)

Ø  Claude Bernard – An Introduction to the Study of Experimental Medicine (1865)

Ø  Immanuel Kant – Groundwork for the Metaphysics of Morals (1785)

Ø  Niklas Luhmann – Social Systems (1984)

Ø  Walter Cannon – The Wisdom of the Body (1932)

Ø  Nick Bostrom – Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies (2014)

Ø  Herbert Simon – The Sciences of the Artificial (1969)

Ø  Peter Kropotkin – Mutual Aid: A Factor of Evolution (1902)

Ø  Jean-Jacques Rousseau – The Social Contract (1762)

Ø  Hannah Arendt – The Human Condition (1958)

Ø  Edgar Morin – La Méthode (1977–2004)

Ø  Fritjof Capra – The Web of Life (1996)

Ø  John Rawls – A Theory of Justice (1971)

ATIK BAKTERİSİ

 Görünmeyen Bir Medeniyet Eleştirisi 

Sabahattin TURAN 

Bakteriler... Mikroskobik, görünmez, suskun... Ama bir o kadar da etkili. İnsan gözünden saklanan, ancak insanın attığı her şeyi bilen canlılar. Modern çağın ayıbını sessizce kayda geçiren, israfın gölgesinde çoğalan, çöplüğün derinliklerinde bir medeniyetin nasıl çürüdüğünü belgeleyen sessiz tarihçilerdir onlar. Ve içlerinden biri vardır ki diğerlerinden ayrılır: Atık Bakterisi. 

O, yalnızca çürümeyi başlatan biyolojik bir canlı değildir. O, çağın tüketim alışkanlıklarını yansıtan sosyolojik bir barometre, ahlaki dejenerasyonun habercisi, ekonomik sistemin görünmeyen ama kokan aynasıdır. Ne gariptir ki biz onu yalnızca kötü kokularla tanırız; oysa asıl kokan, bizim zihniyetimizdir. 

Atık bakterisi, sadece çöp kutularının dibinde değil, alışveriş torbalarının içinde yaşar. Market raflarında “bir alana bir bedava” promosyonlarında, indirimli ama asla ihtiyaç olmayan ürünlerin plastiklerinde, gösterişin tüketimi tetiklediği reklam kuşaklarında dolaşır. 

Çünkü bu bakteri, tüketimden doğar. İnsan ne zaman ki ihtiyacını değil, nefsini satın alır; işte o zaman çoğalır. Ne zaman ki “lazım olur” diye alınan eşyalar rafa kaldırılır, ömürleri bitmeden çöpe gönderilir; işte o zaman bu bakterinin ekosistemi genişler. 

Asıl tehlike şuradadır: Atık bakterisi sadece nesneleri çürütmez, aynı zamanda anlamları da çözümler. 

Bir zamanlar kutsal sayılan “ekmek”, artık yerlere atılıyor.

Bir zamanlar evlerin başköşesine konan “kitap”, artık geri dönüşüm kâğıdı sayılıyor.

Bir zamanlar ömürlük kullanılan “giysiler”, artık haftalık modaların kurbanı oluyor.

Ve işte bu çürümenin içinde, bakteriler değil biz insanlar çözünüyoruz. 

Hayal et: Eğer atıklarımız konuşabilseydi, ne anlatırlardı?

Biten bir şampuan kutusu, neden dibinde hâlâ birkaç damla bırakıldığını sorar mıydı?
Çöpe atılmış bir ekmek parçası, “beni neden doyurulmamış bir çocuğa vermedin?” diye haykırır mıydı?

Yeni ama artık moda dışı olmuş bir kıyafet, “beni neden bu kadar kolay vazgeçilebilir yaptın?” diye sorar mıydı? 

Ama biz onların yerine atık bakterilerini duyuyoruz. Çünkü o mikro organizmalar, bizim gölgemizi, tercihlerimizi, sorumsuzluğumuzu çoğaltıyor.

İnsan neyi atarsa, bakteriler onu sindirir. Ama her sindirim bir çürümeyle sonuçlanır.
Ve çürüyen yalnızca madde değil, anlamdır. 

Düşünün:

Bir bakteri, çöpte bulduğu bir oyuncağın içine yerleşmiş.

Oyuncak sağlam, renkli, hatta ses çıkarıyor. Ama çocuk onu bir hafta oynadıktan sonra sıkılmış.

Yeni oyuncaklar daha parlak, daha gösterişli çünkü.

Oysa bu oyuncak, yıllarca dayanabilir, başka bir çocuğa da mutluluk verebilir.

 

İşte atık bakterisi burada sahneye çıkar:

“Oyuncağı ben bozmadım,” der, “sizin sabrınız bozuldu.”

“Ben kitabı küflemedim, siz okumadınız.”

“Ben ekmeği bayatlatmadım, siz onu kutsal saymadınız.”

 

Bir gün, tarihçiler değil, bakteriler yazacak bu çağın öyküsünü.

Arkeologlar değil, mikrobiyologlar anlatacak çürüyen medeniyetleri.

Çünkü artık çöplerimiz, mezar taşlarımızdan daha fazla şey söylüyor.

 

Her toplumun atığı, o toplumun kültürel kodlarını yansıtır.

Bazı halklar yemeklerini israf etmez, bazıları kitaplarını satar, bazıları ise eşyalarını onarıp kuşaktan kuşağa devreder.

Ama bizim toplumumuzda, tüketim kutsallaştıkça, atık artar.

Ve atık arttıkça, bakteriler değil, vicdan küçülür.

 

Bugün çöp tenekelerine baktığımızda, oraya sadece madde değil, bilinç de atılıyor.

Kullanılmamış giysiler, açılmamış paketler, unutulmuş mektuplar, hiç okunmamış kitaplar…

 

Bunların hepsi, insanın kendini dışarıya atma biçimidir.

Atık bakterisi ise, bunu yorumlama biçimidir.

 

Atık bakterisi bir sonuçtur, bir neden değil.

O, bizim attığımızın yankısıdır.

İnsanlık kendi elleriyle kurduğu sistemde her şeyi çürütmeye başladı:

Toprağı, havayı, ilişkileri, zamanı ve en sonunda anlamı.

 

Ve şimdi, mikroskobik bir bakteri bize haykırıyor:

“Ben sizden doğdum. Siz ne kadar israf ederseniz, ben o kadar güçlenirim.

Benim yok olmamı istiyorsanız, önce kendinizle yüzleşin.”

 

Dünyayı bakteriler değil, bizim alışkanlıklarımız kirletiyor.

Ve çözüm, yeni teknolojilerde değil; yeni bir bilinçte, yeni bir edepte, yeni bir sadeleşmede.

ATIKLARIN TOPLUMSAL HARİTASI

 “Atık, sınıf farkının en görünmeyen dili olabilir mi?” 

Sabahattin TURAN

 

Her sabah kapı önlerine bırakılan atık torbaları, aslında birer sosyolojik mektuptur. Kimse okumaz onları, çünkü kokarlar. Ama kokunun ardında sessiz bir bağırış, gizli bir sınıfsallık, gömülü bir kültürel kod vardır. “Atığın Sınıf Atlası” böyle bir dili çözmeyi, atığın sesini haritalamayı ve sınıfsal ayrışmanın izini görünmez olandan sürmeyi teklif eder. 

Bu deneme, çöpün görmezden gelinen dilini, onun ait olduğu sınıfa dair söylediklerini ve bu sessizliğin nasıl bir toplumsal hafızaya dönüştüğünü açığa çıkarmayı amaçlar. 

Atık, her ne kadar kullanımdan düşmüş, değersizleşmiş nesnelerin toplamı gibi görünse de aslında bir yaşam tarzının, tüketim alışkanlıklarının ve dolayısıyla sınıfsal kimliğin tortusudur.

Bir mahallenin atık kutusunda bulunan organik pazı artıkları ile başka bir mahallenin paketli hazır gıda ambalajları arasında yalnızca içerik değil, sınıf farkı da vardır. 

Zengin semtlerde atık kutusuna atılan şeylerle yoksul semtlerin atıkları aynı değildir. Lüks kahve kapsülleri, ithal şarap şişeleri, açılmamış organik gıda paketleri bir refah fazlasını, bir tüketim taşkınlığını gösterir. Öte yandan plastik ambalajlar, ucuz markalar, tekrar tekrar kullanılan pet şişeler biriktirme alışkanlığının, zorunlu tasarrufun ve gündelik yoksulluğun belgesidir. 

Eğer şehirleri yalnızca trafik yoğunluğuna, yeşil alanlara, okul başarı oranlarına göre değil de atık profillerine göre haritalasaydık, çok daha başka bir Türkiye tablosu görürdük.

Atığın Sınıf Atlası, şehir planlamacılarına, sosyologlara, hatta şairlere yeni bir göz armağan edebilir: 

Ø  Kırsal çöp: Daha çok organik, tarımsal üretim kalıntıları, eskiyen el yapımı eşyalar.

Ø  Kentsel çöp: Ambalajlı ürünler, ev elektroniği, hızlı tüketimin artıkları.

Ø  Yoksul çöpü: Toparlanabilir malzemeler (plastik, cam, metal), tamir edilmiş ama artık işe yaramayan eşyalar.

Ø  Zengin çöpü: Atılmadan önce bile kullanılmamış objeler, gösterişin arta kalanları.

Bu farklar sadece gelir düzeyiyle değil, aynı zamanda değer yargılarıyla da ilgilidir. Zengin, eski mobilyasını atık kutusuna atar; yoksul onu yeniden zımparalar. Birinde atmak, diğerinde saklamak sosyal refleks haline gelir. 

Her toplum, değerle değersizi ayırma noktasında kendi kültürel sezgilerine sahiptir. Japonya’da atık ayrıştırma bir toplumsal sorumluluk iken, bazı coğrafyalarda hâlâ “atık” kelimesiyle “utanç” iç içedir. 

Ama her yerde atık, aynı zamanda bir “ayna”dır. Hangi toplum neyi attığıyla, neye kıymet verdiğini ifşa eder. Örneğin kitapların atık kutusuna atıldığı bir toplumda kültürel erozyonun izleri vardır. Veya hâlâ gazete kâğıtlarının saklandığı evlerde geçmişe tutunmanın, bilgiye kıt erişimin hikâyesi okunur. 

Bu bağlamda, atık aynı zamanda bir hafızadır. Yalnızca bireyin değil, toplumun da hafızası. Bir halkın kriz dönemlerinde atık kutusuna attığıyla, refah dönemindeki atığı da farklıdır. Pandemide atılan maskeler, ekonomik krizlerde azalan ambalaj atıkları, siyasi dönüşümlerin ardından yeniden şekillenen atık tipolojileri… Hepsi toplumsal belleğin tortularıdır. 

Atık konuşmaz, ama çığlık atar. Gözümüzü ve burnumuzu kapatarak susturmaya çalıştığımız bu çığlık, aslında bir sınıfın görünmezliğinden kaynaklanır. 

Kent merkezlerinde atık kutularından kağıt toplayan çocuklar, yalnızca atığı değil; sistemin kenarına itilenleri, görünmeyeni taşırlar sırtlarında. 

Kentsel dönüşümle beraber “atık üretim tarzı” da dönüşür: Eskiden mahalleli eşyasını komşusuna verirdi, şimdi doğrudan atar. Dayanışma kültürünün çözülmesiyle birlikte atık da bireyselleşmiş, sessizleşmiş bir kapitalist dile bürünmüştür. 

“Atık, sınıf farkının en görünmeyen dili olabilir mi?” Bu soru, sadece bir akademik tartışmanın değil; aynı zamanda bir toplumsal yüzleşmenin kapısını aralar. 

Atık Sempozyumu: Sosyologlar, sanatçılar, çevreciler, şehir plancıları, antropologlar... Hepsi aynı atık torbasının etrafında toplanır. Atığın ne olduğu değil, kimin attığı; nasıl atıldığı ve neden atıldığı konuşulur. 

Bu sempozyum, bir toplumun atığa attığı şeylerle kendinden nasıl vazgeçtiğini, nasıl yeniden şekillendiğini ve nasıl sınıflar yarattığını anlamaya çalışır. 

Atık, görünmez olanı görünür kılmak için bir mercek olabilir.

Bir toplumun atığıyla yüzleşmesi, kendisiyle yüzleşmesidir.

Tarihte savaşların, göçlerin, yıkımların izleri arkeolojik atıklarda bulunurken, bugünün toplumunun aynası da günlük atıklarında gizlidir. 

“Atığın Sınıf Atlası”, bu aynayı herkesin gözüne tutmak ister. Belki de en nihayetinde atık, sadece sınıf farkının dili değil; utancın, fazlalığın, görmezden gelmenin lisanıdır. 

Ve belki bir gün, atık torbalarının dili çözülürse; toplumlar da kendilerini daha derin, daha dürüst ve daha eşitlikçi bir yerden konuşmaya başlar.

ÖLÜLER DE ZANNEDİYOR DİRİLER HER GÜN HELVA YİYOR

 Sosyolojik Yönü Ağır Basan Bir Deneme

Sabahattin TURAN

 

Ölülerin zannı, dirilerin unutuşuyla çelişir. Ölüm, toplumun hafızasında kısa vadeli bir sarsıntı, uzun vadede ise yer açma işlemidir. Toplumlar, sürekli akan bir nehir gibi, kayıplarını ardında bırakmadan ilerleyemez. Bu yüzden yas, törenselleşir; acı, ritüele bağlanır. Helva, bu ritüelin en tatlı ironisidir.

 

“Her ölüm erkendir” diyen birey, kaybın öznesidir. Oysa toplum için her ölüm, yer açan, devreden bir işlevdir. İnsan ölür, ardından dualar edilir, helva kavrulur, taziye yapılır ve sonra... unutulur. Buradaki “ölüler de zannediyor” kısmı, sadece bir aldanışa değil, aynı zamanda toplumsal gerçekliğin inşa ettiği aldatıcı bir düzene işaret eder: Toplum, ölüye gösterdiği kısa süreli merasimle kendi vicdanını rahatlatır. Bu merasim, aslında dirilerin kendi sürekliliklerini güvence altına alma pratiğidir.

 

Sosyolojik açıdan baktığımızda, ölüm bir bitişten çok bir düzenin sürmesi için gereken zorunlu boşaltım mekanizmasıdır. Modern toplumlarda bu süreç hızlandırılmıştır: Cenaze işleri hızla halledilir, mezar taşları sipariş edilir, ardından gündelik hayata dönüş başlar. Ne taziye evleri ne de mezar başı ziyaretleri, ölüyle sahici bir bağ kurmaya yöneliktir artık. Ritüel, simgesel bir borcun ödenmesidir yalnızca.

 

Ölüler, yaşarken umut bağladıkları toplumsal aidiyetin ölümle de süreceğini sanırlar. Oysa toplum, ölünün ardından yalnızca bir süreliğine duraklar. Sonra yeniden başlar: pazartesi mesaisi, sabah trafiği, çocukların okulu, haber bültenleri… Helva, bir kez kavrulur; sonra rafa kaldırılır.

 

İşin trajik boyutu şudur: Diriler de farkında olmadan aynı yanılgıyı sürdürür. Kendi ölümlerinden sonra da hatırlanacaklarını, isimlerinin sokaklara verileceğini, fotoğraflarının duvarlarda kalacağını umarlar. Ancak toplumun belleği, kolektif bir unutuş mekanizmasıdır. Yalnızca çok azı hatırlanır; o da bir sonraki kuşak bitene kadar.

 

Bu söz, "ölüler zannediyor" diyerek yalnızca ölünün değil, toplumun kendini avutma biçimini de açığa çıkarır. Toplumlar, ölülerini unuturken, aslında kendilerini unutur. Çünkü kim olduğunu, kimle birlikte olduğunu, kimleri toprağa gömdüğünü unutmak; belki de ayakta kalmanın en acı ama en etkili yollarından biridir.

İNSAN ALLAH RIZASINA İMRENMELİ

 Tarihsel ve Sosyolojik Bir Deneme 

Sabahattin TURAN

Toplumların tarihsel gelişimi, yalnızca maddî olaylar zinciriyle değil, aynı zamanda yöneldiği anlam merkezleriyle okunabilir. Her medeniyetin kendi rızasını aradığı bir kaynak vardır: Kimisi iktidar, kimisi servet, kimisi şöhret… Ancak İslam toplumlarının temelinde yer alan bir kavram, bu bakışları topyekûn değiştirmiştir: Allah rızası. Bu rıza, yalnızca bir inanç değil, bir toplum inşasının da temel taşıdır. Ve bu rızaya imrenmek; bireyin, toplumun ve tarihin yönünü değiştiren içsel bir kıblesel dönüşümdür. 

İslam tarihi boyunca Allah rızasına yönelmek; bireyleri sadece mistik değil, aynı zamanda ahlaki ve toplumsal sorumlulukla donatmıştır. Peygamber Efendimiz’in (S.A.V) hicretini, Bedir’deki siperini, Medine vesikasını veya Mekke fethindeki affediciliğini düşünelim; hepsi dünyevî kazanım için değil, ilâhî rızaya erişme bilinciyle şekillenmiş tavırlardır. Bu bilinç, sonraki yüzyıllarda vakıf medeniyetini, ilim kurumlarını, ahilik sistemini ve Osmanlı’nın kamu ahlakını doğurmuştur. 

Allah rızası, tarihin yalnızca dinî değil, toplumsal hareketlerini de yönlendiren bir ideal olarak iş görmüştür. Nizamülmülk'ün Siyasetnamesi’nde adaletin değil, "Allah rızasına uygun adaletin" altı çizilir. Gazâlî’nin ahlakî erdem anlayışı ya da Yunus Emre’nin sade ve derin aşk söylemi, hep bu rızanın farklı alanlardaki izdüşümüdür. 

Fakat modern çağla birlikte bu tarihsel yönelim çözülmeye başlamıştır. 

Modern toplum, Allah’ı göğe çekip yeryüzünü onun yerine koyarken; insanın yöneldiği şeyi de değiştirmiştir. Artık birey, Allah rızasını değil, toplumun onayını aramaktadır. Sosyolog Zygmunt Bauman’ın "akışkan modernlik" tanımı, bu dönüşümün izlerini taşır: Sabit değerler yerine geçici onaylar, kalıcı iyilikler yerine görünür etkiler hâkimdir. Bu hâlde Allah rızasına imrenmek, yalnızca bir inanç meselesi değil; sistemin çarklarına karşı bir eylem biçimi hâline gelir. 

Durkheim’a göre din, toplumsal dayanışmanın bir formudur. Ne var ki günümüz toplumunda dinin bu işlevi zayıflarken, dayanışma da çıkar merkezli hâle gelmiştir. Oysa Allah rızası için yapılan bir yardım; beklentisizdir, bireyi değil bütünü yüceltir. Bu yüzden Allah rızasına imrenen bireyler, görünürde yalnız; fakat toplumsal anlamda en bütünleyici özne hâline gelirler. 

Her toplum, rol modellerini imrenilecek figürlere dönüştürerek bir tür yönlendirme yapar. Antik Yunan’da bu filozoflardı, Orta Çağ’da ruhbanlar, modern çağda ise ünlüler ve zenginlerdir. İslam toplumlarında ise sahabiler, sûfîler, âlimler, adil yöneticiler gibi Allah rızasına talip olmuş kişiler yüceltilmişti. Bu, toplumun sosyolojik "kıble"siyle doğrudan ilgilidir. Kime imrenildiği, hangi değerlerin yüceltildiğini gösterir. 

Bugün toplumun çocuklarına kimler örnek gösteriliyor? YouTube fenomenleri mi, borsa spekülatörleri mi, reklam yüzleri mi? Allah rızasını gaye edinmiş mütevazı bir birey, bu sahnede görünmezdir. Fakat tarih, bu görünmeyenlerin inşa ettiği sessiz yapılarla ayakta durur. Çünkü gösterilmeyen erdem, gösterişli kötülükten daha sahicidir. 

Allah rızasına imrenmek, tarihsel olarak toplumları şeffaflaştıran, vicdanı ortaklaştıran bir ilkeydi. Bu ilkenin yeniden ihyası, sadece bireysel bir dönüşüm değil; toplumsal bir yeniden inşadır. Eğitim sisteminde, medya içeriklerinde, yönetişim biçimlerinde bu rızanın yansıması görülmeden kalıcı iyilik mümkün değildir. 

Bu yüzden Allah rızasına yönelen birey, geçmişin değerlerini bugünün yarasına merhem kılmak için var olmalıdır. Rızanın yerini onay, ibadetin yerini gösteri, merhametin yerini imaj aldığında toplum parçalanır. Ama rızaya imrenen bir yürek varsa, toplumun ruhu henüz ölmemiştir.