HER ŞEYİN KENDİNİ YÖNETMESİ MÜMKÜN MÜ? (KAPALI SİSTEM)

 Kaynaklı Felsefî Deneme 

“Doğa her şeyi bir denge içinde işler. İnsansa o dengeyi arayan tek varlıktır.”
Ludwig von Bertalanffy & Hannah Arendt 

Doğa, kendi içinde işleyen bir mekanizma gibidir. Bir orman ne planlanmıştır ne de dışsal bir yöneticisi vardır. Ancak her şey sanki görünmeyen bir akılla düzenlenmiş gibidir. Bu içsel dengeyi, sistem teorisyeni Ludwig von Bertalanffy, “açık sistemler” teorisiyle açıklamıştır. Canlı organizmaların ve ekosistemlerin, dışarıdan enerji alsalar da içsel bir denge ve düzenleme mantığı ile işlediğini savunur (Bertalanffy, General System Theory, 1968). 

Benzer şekilde, insan bedeni de homeostatik bir sistemdir. Fransız fizyolog Claude Bernard, vücudun “milieu intérieur” yani “iç çevre” kavramını geliştirerek, organizmanın içsel istikrarı koruma yetisine dikkat çekmiştir (Bernard, Introduction à l’étude de la médecine expérimentale, 1865). Bu düşünce daha sonra Walter Cannon tarafından "homeostasis" kavramıyla derinleştirilmiştir. 

Doğada bu sistemler kendiliğinden işler. Ama topluma geldiğimizde bu düzen bozulur. Çünkü orada devreye irade girer. 

Toplumlar, fizyolojik ya da biyolojik organizmalar gibi işlemez. Çünkü toplumun yapıtaşı olan insan, irade sahibi bir varlıktır. Burada devreye Immanuel Kant girer. Kant’a göre insanı doğadan ayıran temel şey, "ahlak yasasını kendi içinde taşımasıdır" (Kant, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, 1785). Bu, insanın hem yasa koyucu hem yasa ihlal edici olabileceği anlamına gelir. 

İnsan bireyi, sistem içinde öngörülemez davranabilir. Bu da toplumsal yapıyı açık sistem olmaya zorlar. Çünkü gerilim, çatışma, çıkar farkı ve duygular gibi değişkenler, sistemin dengeye ulaşmasını engeller. 

Niklas Luhmann ise farklı bir tezle gelir: Ona göre toplum, iletişimlerden oluşan bir sistemdir ve kendi içinde kapalıdır (Luhmann, Social Systems, 1984). Ancak bu kapalılık, fiziki değil anlamsal kapalılıktır. Toplum, anlam kodları üzerinden işler ve dış müdahale olmadan kendini yeniden üretmeye çalışır. 

Bu görüşlere rağmen, tarihsel pratikler gösteriyor ki insan toplumları çoğu zaman dış müdahale olmadan iç dengeyi sürdürememektedir. 

Yapay zekâ sistemleri, belirli kurallar içinde kendi kendilerini optimize edebilir. Örneğin, Nick Bostrom, yapay zekânın bir noktada “öz-iyileştirici” hâle gelerek süperzeka oluşturabileceğini belirtir (Bostrom, Superintelligence, 2014). Ancak bu tür sistemlerde bile başlangıç parametreleri dışarıdan tanımlanmıştır. 

Toplum ise parametresizdir. Kurallar zamanla oluşur, değişir ve çatışır. Bu nedenle toplumda kendini düzenleme, “homeostaz” gibi bir içgüdüyle değil, etik ve kültürel inşa ile olur. 

Bu farkı Herbert Simon, “yapay” ile “doğal” sistemler arasında yapar: Doğal olan düzen, evrimsel olarak oluşur; yapay olan ise tasarlanır (Simon, The Sciences of the Artificial, 1969).

İnsan toplumu ise tasarlanabilir olduğu kadar, tasarımı bozacak kudrete de sahiptir. Dolayısıyla toplum, yazılım gibi işlemeyi reddeden, sürekli değişen bir yapıdadır. 

Toplumun kendi kendini yönettiği bir sistem mümkün mü? Bu soruya en radikal cevap, anarşizm üzerinden gelir. Peter Kropotkin, doğadaki karşılıklı yardımlaşmayı model alarak, bireylerin rızayla bir arada yaşayabileceği bir toplumsal yapı hayal etmiştir (Kropotkin, Mutual Aid: A Factor of Evolution, 1902). 

Fakat bu yapı, bireylerin ahlakî gelişmişlik düzeyine bağlıdır. Eğer bireyler ahlaklı ve sorumluluk sahibi değilse, sistem bozulur. Bu noktada devreye Jean-Jacques Rousseau girer. Ona göre insanlar doğada özgürdür ama bu özgürlüğü korumak için “genel irade” denen bir kolektif sözleşmeye uymalıdır (Rousseau, Du Contrat Social, 1762). 

Bu da gösteriyor ki: Toplum, kendi kendini yönetebilir; ama bu, özel koşulların varlığına bağlıdır. O koşullar da kendiliğinden oluşmaz; eğitim, hukuk, etik ve kültür yoluyla inşa edilir. 

Teoloji, kapalı sistem tartışmasına başka bir boyut katar. Tanrı’nın evrene bir defa müdahale edip geri çekildiği Deizm, bir çeşit kapalı sistem anlayışıdır. Bu fikre göre evren kendi içinde yasalarıyla işler. Ancak İslam ve Hristiyanlık gibi semavî dinler, Tanrı'nın evrene sürekli müdahale ettiğini savunur. 

Bu da insan toplumunun, sürekli rehberlik ve müdahaleye açık olması gerektiği inancını doğurur.

Hannah Arendt, “insanlık durumu”nda eylemin öngörülemezliğinden söz eder ve bu nedenle politik alanda sürekli muhakeme ve sorumluluk gerektiğini vurgular (Arendt, The Human Condition, 1958). 

Doğadaki sistemler işlevsel olarak mükemmele yakındır. Beden kendi dengesini korur. Yazılımlar, algoritmalar üzerinden kararlar alır. Fakat toplum; çelişki, irade, tarih ve anlamla yoğrulmuş bir yapıdır. 

Bu nedenle toplumda kendiliğinden denge beklemek saflık olur. Onun işleyişi, sürekli yeniden inşa edilmek zorundadır. Bu inşa, yalnızca mühendislikle değil; etik, sanat, hukuk ve kültürle mümkündür. 

“Her şeyin kendini yönetmesi mümkün mü?”

Belki evrende evet.

Ama toplumda, sorumluluk olmadan değil.

Kaynakça

Ø  Ludwig von Bertalanffy – General System Theory (1968)

Ø  Claude Bernard – An Introduction to the Study of Experimental Medicine (1865)

Ø  Immanuel Kant – Groundwork for the Metaphysics of Morals (1785)

Ø  Niklas Luhmann – Social Systems (1984)

Ø  Walter Cannon – The Wisdom of the Body (1932)

Ø  Nick Bostrom – Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies (2014)

Ø  Herbert Simon – The Sciences of the Artificial (1969)

Ø  Peter Kropotkin – Mutual Aid: A Factor of Evolution (1902)

Ø  Jean-Jacques Rousseau – The Social Contract (1762)

Ø  Hannah Arendt – The Human Condition (1958)

Ø  Edgar Morin – La Méthode (1977–2004)

Ø  Fritjof Capra – The Web of Life (1996)

Ø  John Rawls – A Theory of Justice (1971)