KUM SAATİ BİZE NE ANLATIYOR? SİSTEMLERİN YORULMA ANI

 

Sabahattin TURAN

Her sistem, başta düzen vaad eder: Belirli girdilere karşılık belirli çıktılar, ölçülebilir performans, tekrarlanabilir sonuçlar. Ancak hiçbir sistem sonsuz değildir. Zamanla yorulur, işlerliği azalır, tepki süresi uzar, iç tutarlılığı zayıflar. Ve bir gün, hiç beklenmeyen anda bir şey olur… Son kum tanesi düşer.

Bu, aniden patlayan bir hata mesajı, beklenmedik bir çökme, görünmeyen bir aksaklığın sistemin tamamına yayılmasıdır. Dışarıdan bakıldığında sürpriz gibi görünür ama içeriden bakanlar, o yorgun düşen kum tanelerinin yıllardır usul usul düştüğünü bilirler.

“Son kum tanesinin düşmesi an meselesi” sözünü, bir tehdit değil, bir farkındalık sinyali olarak düşünmeliyiz. Kum saatini izlemek sadece zaman takibi değildir; bir yapının ne zaman son sınıra dayandığını ne zaman kendi ağırlığı altında çatlamaya başladığını anlamaktır.

Örneğin bir dijital sistem düşünelim. Her gün milyarlarca veriyle çalışan bir algoritma. Başlangıçta mükemmel işler. Ancak zamanla veri artar, kullanıcı davranışları değişir, güvenlik riskleri çoğalır. Sistem güncellenmezse; kod, kendi içinde tutarsızlaşır. Donanım eskir, yazılım çağa uymaz. O son tanenin düşüşü, belki tek bir hatalı işlemle olur; ama aslında yıllardır süregelen birikimin sonucudur.

Ekolojik sistemlerde de benzer bir işleyiş vardır. Toprak, hava, su, canlılar... Bunlar birer birim gibi görünse de aslında iç içe geçmiş bir organizmadır. Bu sistemin “kum taneleri” ise mikro ölçekteki ihlallerdir: boşa akıtılan bir litre su, atılan bir plastik parçası, toprağın bir milimetresinin verim kaybı… Her biri minik ama etkili. Ve bir gün, son kum tanesi düşer. Artık sistem, kendini yenileyemez.

Bilgi sistemleri de buna dahildir. Bir kurumun bilgi havuzu, bir okulun müfredatı, bir toplumun ortak belleği… Bunlar da kendi kum saatine sahiptir. Eğer bilgi güncellenmez, erişim demokratikleşmez, paylaşım kanalları tıkanırsa sistem yavaşlar. Donar. Ve sonra bir gün, o bilgi artık kimseye hizmet edemez hâle gelir.

Sistemlerin ortak kaderi şudur: Hiçbiri sonsuz değil. Ama birçoğu, yenilenmediği için erken tükeniyor.

Asıl mesele şu: O son kum tanesini bir bitiş olarak mı, yoksa bir uyarı olarak mı görmeyi seçeceğiz? Çünkü bazı saatler tersine çevrilebilir. Ama bunun için önce kumun aktığını fark etmek gerekir. Düşene kadar değil, dönüşene kadar bakmayı öğrenmeliyiz.

Belki de artık mesele zaman değil, zamanın içinde değişip değişmeyeceğimizdir. Ve evet, son kum tanesi hâlâ havadaysa, hâlâ bir şansımız var. Ama unutmayalım: Bu sadece an meselesi.

İSAR: BENLİĞİN GERİ ÇEKİLİŞİYLE AÇILAN İNSANLIK

 

Sabahattin TURAN

İsar… Sözlük anlamıyla, başkasını kendine tercih etmek. Ne var ki bu tanım, bu erdemin ruhunu kavramaya yetmez. Zira isar, yalnızca vermek değil; kendi yoksunluğun içinde bile başkasına alan açabilmektir. Bu, sıradan bir iyilik değil, benliğin sessizce geri çekilişiyle doğan bir inceliktir.

Modern çağda isar, unutulmuş bir incelik gibidir. Bireyin merkeze oturduğu, “ben”in kutsandığı bir zamanda yaşıyoruz. Herkes kendi konfor alanının mimarı, sınırlarının bekçisi. Böyle bir zeminde isar, neredeyse bir içsel devrimdir. Çünkü bu çağ, paylaşmanın ötesinde, kendinden bir parçayı sunmayı anlamakta zorlanıyor.

Psikoloji bize, insanın doğası gereği önce kendini korumaya eğilimli olduğunu söyler. Ancak tam da bu eğilime karşı gelen bir dirençtir isar. Jung’un “gölge” dediği karanlık benlikle yüzleşmiş, onu eğitmiş bir bilincin göstergesidir. Başkasını öncelemek, ancak kendi iç dünyasında bir denge kurabilmiş ruhların harcıdır. Ve ilginçtir ki, modern araştırmalar da bu tarz özgeci davranışların, bireyin anlam ve aidiyet duygusunu güçlendirdiğini gösteriyor.

Kur’an’da isar, sadece ahlaki bir tavsiye değil, imanın göstergesi olarak sunulur. Haşr Suresi 9. ayet, Ensar’ın Muhacirlere olan cömertliğini örnek verir: “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile, onları kendilerine tercih ederler.” Bu tercih, yalnızca yardım değil; bir ruhi seviye meselesidir. Peygamberimiz ’in hayatı da bu ruh hâlinin ete kemiğe bürünmüş hâlidir. Açlık anında bile paylaşmayı bilen, ganimetten çok ümmetini düşünen bir gönül…

İsar, tarih boyunca yalnızca bireysel bir erdem olarak kalmamış, toplumların harcına da karılmıştır. Medine’deki hicret örneği, Osmanlı’daki vakıf sistemi, sadaka taşları ve isimsiz iyilikler… Hepsi isarın kurumsal yansımalarıdır. İnsan onurunu koruyan, gösterişsiz, sessiz bir iyilik biçimi.

Bugün, dünyayı saran yalnızlık, güvensizlik ve anlam kaybı içinde isar, yeniden hatırlanmayı bekleyen bir şifadır. Vermekle değil; kendini geri çekmekle başlar. Görünmeden vermek, karşılık beklemeden paylaşmak… İşte bu, yalnızca başkasını yaşatmaz; insanı da içten içe yeniden inşa eder.

Belki de gerçek devrim, kimsenin görmediği bir anda, son lokmasını başkasına uzatan bir yüreğin kıyısında başlar. Ve bu sessiz kıyı, insanın en hakiki vatanıdır.

CAHİL ADAM VE TUTKUNUN HİYERARŞİK İLİŞKİSİ

 

Sabahattin TURAN

Cehalet, tutkunun en derin esaretidir; insan ne kadar bağlanırsa, o kadar kaybolur.

Cehalet, bilgiden mahrumiyetin ötesinde, bir varlık ve bilinç meselesi olarak ortaya çıkar; bu, insanın ontolojik eksikliğinin bir yansımasıdır. Bir insan, cehaletini fark ettiği anda, aynı zamanda içsel bir boşluk duygusu ile karşı karşıya gelir. Bu boşluk, onun varlık alanını daraltan bir kısıtlamadır ve bu daralmanın karşısında duyduğu huzursuzluk, bir tür tutku arayışına dönüşür. Cahil olan, sadece bilmemekle kalmaz; bilmediğinin farkında olmamak da onu daha büyük bir arayışa sevk eder.

İronik bir biçimde, tutku, cehaletin kendini aşma arzusunun ifadesidir; ancak bu aşma, aslında daha derin bir tutsaklığa dönüşür. Cehalet, çoğu zaman bir illüzyon üretir; insanın kendini mutlak bir doğruya bağlama çabası, düşünsel bir özgürlükten çok, bir düşünsel hapsi işaret eder. Çünkü tutkunun doğası gereği, insanın bağlandığı nesne, bir tür bağımlılık ilişkisi yaratır. Bu bağlanma, bireyi kendisinden öte bir şeye yönlendirirken, aslında onu kendi içsel karanlıklarına, bilinç dışı arzularına hapseder.

Bu bağlanmanın entelektüel bir çerçevede okunması, insanın varlık mücadelesindeki iki katmanlı bir dilemi ortaya koyar: biri, arzunun her şeyin ötesine geçmesi gerektiği
inancı; diğeri ise, bu arzunun ontolojik temelden yoksun bir biçimde şekillenmesidir. Cehalet, her şeyin nihai bir anlam taşıması gerektiği düşüncesine dayanır; oysa bu düşünce, yalnızca ontolojik olarak eksik bir varlığın kendisini doğrulama çabasını gösterir. Bu noktada, insan, tutkusunun yöneldiği objeye adanır; ancak hiçbir zaman onun gerçekliğini, doğruluğunu veya evrenselliğini sorgulama lüksüne sahip değildir. Çünkü bu sorgulama, cehaletini ortaya çıkaracak ve kendisini bir ontolojik açmazla karşı karşıya bırakacaktır.

Cehaletin tutku ile birleşen bu izafi ilişkisi, çoğu zaman bir kimlik oluşturma çabası olarak da tezahür eder. Ancak bu kimlik, son tahlilde, bir yarım kimliktir. Kendisini bütünsel olarak tanımayan; ancak sürekli bir şeylere tutkulu bir biçimde bağlanan bir birey, sürekli bir arayış içindedir; fakat bu arayış, ona nihai bir huzur, bir tamamlanmışlık duygusu sunmaz. Her nesneye duyulan bu tutku, yalnızca kişinin içinde bir tür felsefi boşluk yaratır, çünkü o, bu dünyayı bir anlam haritası gibi şekillendirmeye çalışırken, bir adım geriye çekilip kendisini bir bütün olarak görmekten acizdir.

Bu bağlamda, cehalet ve tutku arasındaki ilişkiyi daha derin bir şekilde anlamak için, insanın hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ne kadar kendisini yabancılaştırabileceğini irdelemek gerekir. Cehalet, sadece bireyi değil, aynı zamanda toplumsal yapıları da şekillendirir. İnsanlar, cehaletlerini başkalarına ve ideolojik formlara tutkulu bir şekilde yansıtarak bir tür kolektif illüzyon yaratırlar. Bu illüzyon, onların dünyayı yalnızca bireysel arzu ve tutkularına dayalı olarak anlamalarına olanak tanır; ancak bu anlam, ontolojik olarak boş bir yapıdır.

Sonuç olarak, cahil bir adamın tutkusu, onun varlık ve bilgi arasındaki uçurumu aşma çabasıdır; fakat bu çaba, genellikle başka bir uçurumu derinleştirir: içsel bir boşluk. Çünkü tutku, nihayetinde cehaletin koyduğu sınırları aşmak yerine, onları derinleştirir. Bu bağlanma, bir tür entelektüel esaret halini alır ve bir kişi, ne kadar tutkulu bir biçimde bağlansa da bilgiye dair gerçek bir kavrayıştan uzak kalır.

14 MAYIS ÇİFTÇİLER GÜNÜ: TOPRAĞIN BİLGELİK MİRASI

 

Sabahattin TURAN

14 Mayıs… Bir tarih, bir hatırlatma, bir çağrı. Çiftçiler Günü. Hepimizin sofralarına emekleriyle ulaşan, ancak birçoğumuzun yalnızca tarlalarda çalıştığını bildiği, ama çoğu zaman göz ardı ettiği bir meslek. Oysa bu "meslek" yalnızca bir iş değil; bir varoluş biçimi, bir felsefe, bir yaşam şeklidir. Tarım, insanoğlunun doğa ile kurduğu ilk ve en derin ilişkiyi temsil eder. Çiftçiler, toprağa ekin ekmekle kalmazlar; aslında toprağın dilini konuşurlar. Her tohum, her filiz, birer öğreti, birer bilgi taşır.

İnsanın doğayla ilişkisi tarih boyunca kesintisiz bir evrimsel süreç izledi. Tarımın doğuşu, sadece gıda üretiminden ibaret değildi; insanlık, toprağa, suya, havaya olan bağımlılığını fark etti. Bu farkındalık, çiftçilerin en eski mesleklerinden birini, ekosistemin kalbine dokunan bir sanat formuna dönüştürdü. Bir çiftçi, tarlasında her gün ekmek yerine, aslında insanlığın beslenme biçiminden, sürdürülebilirlikten, çevresel adaletten sorumludur. O, yalnızca bir üretici değil; doğal döngülerin ve biyolojik çeşitliliğin koruyucusudur.

Ancak, bugün, bu kutsal işin ne yazık ki giderek daha fazla unutulduğu bir çağda yaşıyoruz. Küresel iklim değişikliği, toprak erozyonu, su krizleri… Bunlar, yalnızca doğanın bağrından gelen tehditler değil, aynı zamanda modern yaşam biçiminin çiftçilerle ve toprakla kurduğu zayıf bağların bedelidir. Çiftçilerin emeği, her geçen yıl daha fazla göz ardı edilmekte, daha fazla küçümsenmektedir. Oysa bu emek hem doğanın hem de insanlığın geleceği için kritik öneme sahiptir.

Çiftçiler, çok yönlü birer kahramandır. Onlar yalnızca fiziksel olarak toprağa dokunmakla kalmazlar, aynı zamanda bu toprakların sırrını da çözmeye çalışırlar. Çünkü her ekilen tohum, bir soruyu içerir; her filizlenen bitki, bir cevaptır. Çiftçiler, bu sorulara cevap bulmaya çalışırken, yaşamla kurdukları ilişkiyi bir anlamda sürekli olarak yeniden şekillendirirler. Her yılın hasadı, bir ömre sığacak kadar uzun, her mevsim bir öğrenme sürecidir. Bu, yalnızca ekmek ve sebze yetiştirmek değil, bir tür felsefi diyalogdur. Bir çiftçi, toprağının dilini duyduğunda, onu sadece ekim yapmak için değil, bir anlam arayışı içinde de okur.

Bugün, Çiftçiler Günü’nde onların emeklerini kutlamak, sadece bir ritüel olmanın çok ötesine geçmelidir. Çiftçilerin, dünyanın en zor koşullarında bile toprakla kurdukları ilişkiyi anlamak, aslında insanlığın doğayla nasıl bir denge içinde var olabileceğine dair bize ipuçları sunar. Toprak, insanın doğayla barış içinde yaşaması için sunduğu ilk öğretmendir. Ve bu öğretinin öğrencisi olan çiftçiler hem birer üretici hem de bu bilginin taşınmasında kritik bir rol oynayan bilgelerdir.

Bunu görmek, sadece bugünle sınırlı kalmamalıdır. Çiftçilerin yaşamı, onlara karşı duyduğumuz minnettarlık, yalnızca bu özel günde değil, her zaman hatırlanması gereken bir sorumluluktur. Onların mücadeleleri, bizlere bir hatırlatmadır: Doğa ile uyum içinde olmak, sadece hayatta kalmak değil, aynı zamanda daha iyi bir gelecek inşa etmektir. Bizler, doğayla olan bağımızı zayıflattıkça, bu toprakların gerçek sahiplerini, çiftçileri daha çok unuturuz. Ancak onların emekleri, yalnızca bugünü değil, yarının geleceğini de şekillendiren bir mirası oluşturmaktadır.

Sonuç olarak, Çiftçiler Günü, bir kutlamadan öte, insanlığın doğayla kurduğu ilişkiyi sorgulama günüdür. Çiftçilerimizin emeğine duyduğumuz saygı, yalnızca sofralarımıza gelen ekmek için değil, bu dünyada her şeyin birbiriyle bağlantılı olduğuna dair farkındalığımızı artırmak içindir. O yüzden, bugünü bir kutlama olarak değil, bir hatırlatma, bir anlama çabası olarak görmek gerekir: Toprağımız, kültürümüz, geleceğimiz, çiftçilerimizin ellerindedir.

YUTULAN SESSİZLİK: GIDA GÖRÜNÜMLÜ ATIKLAR ÇAĞINDA YAŞAMAK

Bugünün görünmeyen lokmaları, yarının görünür krizleri olacaktır.

 

Sabahattin TURAN

“İnsan ne yerse odur” derler. Bu kadim deyiş, bugünün dünyasında çok daha karanlık bir anlam kazanıyor. Çünkü artık insan, yalnızca protein, karbonhidrat ve vitamin değil; mikroplastik, toksik kimyasallar ve endüstriyel atık da yiyor. Ve bu ‘yemek’ eylemi, sadece fiziksel değil, aynı zamanda kültürel, politik ve hatta varoluşsal bir problem hâline gelmiş durumda.

 Sofra: Bir Estetik Nesne mi, Endüstriyel Mezar mı?

Kahvaltı sofrasında açılan beyaz masa örtüsü… Üzerinde tereyağı, domates, zeytin, reçel… Ve bir tür yanılsama: doğallık, saflık, temizlik.

Ama artık sofralarımız, gıdanın değil, gıda illüzyonunun sergilendiği alanlara dönüştü. Ambalajlanmış domates suyu, parlatılmış elma, raf ömrü uzatılmış peynir… Estetik olarak doğal görünen her şey, aslında endüstriyel birer manipülasyon ürünü. Yani yediğimiz şeyin içeriği değil, formu pazarlanıyor.

Sofralar, artık “beslenme” değil; normalleştirilmiş bir atık tüketimi ritüeli.

Mikroplastikler: Modern Zamanların Görünmeyen Zehri

2023’te yayımlanan (WHO, FAO, EFSA) çok sayıda araştırma, ortalama bir insanın günde 5 gram mikroplastik yuttuğunu ortaya koyuyor. Bu, haftada bir kredi kartı, yılda yaklaşık 250 gram plastik demek.

Peki bu mikroplastikler nereden geliyor?

Ø  Musluk suyu

Ø  Konserve kutuları

Ø  Pet şişeler

Ø  Plastik saklama kapları

Ø  Sofra tuzu

Ø  Deniz ürünleri

Ø  Hava

Evet, hava. İnsan artık yalnızca yemekle değil, nefesle de atık alıyor. Plastik; doğada çözünmeyen ama yaşamımıza çözülmeden sızan bir zehir.

Üstelik bu mikroplastikler; beyin-kanı bariyerini aşabiliyor, endokrin sistemimizi etkileyebiliyor, hatta genetik düzeyde epigenetik miraslara bile etki edebiliyor. Yani yediğimiz mikroplastik, sadece bizi değil, geleceğimizi de şekillendiriyor.

“Temiz Gıda” Mitinin Çöküşü

Organik gıdalar hâlâ umut veriyor mu?

Kısmen. Ama bu umut da fazlasıyla kirlilikle kuşatılmış durumda. Çünkü artık “organik” kavramı da bir pazarlama stratejisine dönüşmüş halde. Toprakta mikroplastik var. Yağmur suyunda pestisitler. Tarım alanları ağır metallerle kirlenmiş.

Bir elma, üzerinde doğadan gelen değil, endüstriden kalan izleri taşıyor.

Bu noktada sormalıyız: Gıda hâlâ ‘doğa’dan mı geliyor, yoksa artık tamamen ‘kültür’ün (daha doğrusu kapitalizmin) ürünü mü?

Endüstrinin Gölgesindeki Sofralar

20. Yüzyılın başında “gıda”, hâlâ üreticinin birebir tanındığı bir süreçti. 21. yüzyılın gıdası ise tamamen anonimdir. Domatesin tarlasını bilmiyoruz. Zeytinin hangi kimyasalla yıkandığını. Ya da buğdayın hangi laboratuvarda hibritlendiğini.

Bu anonimlik, aynı zamanda bir sorumluluk kaçışı yaratıyor.

Ve gıda zincirinin son halkası olan tüketici, her şeyin “doğal olduğu” zannıyla; plastik, toksin, glikoz şurubu, yapay aroma, koruyucu, renklendirici ve sentetik liflerle hazırlanmış bir yemeği gönül rahatlığıyla tüketiyor.

Yani endüstri, artık sadece ürettiği değil; unutturduğu şeyle de kazanıyor.

Atık Olmak ya da Olmamak

Tüketim toplumu, yalnızca ürün üretmez; aynı zamanda anlam üretir. Ve bu anlam, çoğu zaman “atık” üzerinden şekillenir.

Bugün “çöp” dediğimiz şey; genellikle kullanım sonrası ortaya çıksa da asıl tehlikeli olan “kullanım sırasında alınan” ama fark edilmeyen atıktır.

Tabağınıza konan ürünün estetik olarak ‘temiz’ görünmesi, içeriğinin de temiz olduğu anlamına gelmez.
Gerçek şu: Atık, çoğu zaman görünmezdir.

Ve bu görünmezlik, ancak bilgiyle, bilinçle, eleştirel düşünmeyle görünür kılınabilir.

Yeni Bir Gıda Ahlakı Mümkün mü?

Sistemi bir anda değiştiremeyiz. Ama birey, “tüketici” olmanın ötesine geçebilir: “gıda seçimcisi” olabilir.

Ø  Etik üretimi destekleyebilir.

Ø  Yavaş gıda hareketlerine katılabilir.

Ø  Yerel üreticiyle doğrudan ilişki kurabilir.

Ø  Atıksız gıda modellerini teşvik edebilir.

Çünkü her lokma, sadece karın doyurmaz. Aynı zamanda bir duruş gösterir.

Her seçim, sadece bedeni değil; dünyayı besler ya da tüketir.

Sonuç: Gıda mı Yiyoruz, Gıda Maskesi Takmış Atık mı?

Her sabah uyandığınızda önünüzde iki seçenek var: Bedeninize bir yaşam biçimi mi alacaksınız, yoksa sistemin size dayattığı kurgusal bir gıdayı mı?

Tabağınıza bakan göz, sadece açlığı değil; vicdanı, ekolojiyi ve geleceği de görmelidir.

Çünkü bugünün görünmeyen lokmaları, yarının görünür krizleri olacaktır.

BİR KAZMA MESELESİ

Sabahattin TURAN

Barış MANÇO’nun “Kazma” Şarkısı Ekseninde Alın Teri Üzerine Düşünceler

“Namus, şeref, onur hepsi güzel ama
En önemlisi helal alın teri…”
Barış MANÇO

Bazı kelimeler yüzyılların yükünü taşır. “Alın teri” de onlardan biridir. Yalnızca çalışmayı değil, insan olmanın vakarını, dürüst yaşamanın yüklediği sorumluluğu da taşır. Barış MANÇO’nun “Kazma” adlı şarkısı, işte bu iki kelimenin çevresine inşa edilmiş derinlikli bir ahlaki anlatıdır.

“Selam büyükler, merhaba çocuklar” diyerek başlayan bu hikâye, yalnızca bir şarkı değil, halk kültürünün içinde mayalanmış bir yaşam dersi gibidir. Barış MANÇO hem bir halk ozanı hem bir öğretmen edasıyla, sözlerini mizahla süsler ama özünü asla hafife almaz: Yaşam kısa, değerler uzun ömürlüdür.

Şarkıda geçen deyimler ve halk sözleri sadece bir folklor unsuru değil; satır aralarına gizlenmiş öğütlerdir. “Komşunun tavuğu komşuya kaz görünür,” diyen MANÇO, kıskançlık ve tatminsizliğe değinir. Hep başkasının hayatına bakarak huzursuz olan birey, kendi hayatının kıymetini bilemez. “Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olmak” deyimi, bu tavrın bedelini anlatır. Oysa insan, evindeki bulgurun da kendi emeğinin de değerini bilmelidir.

Ve şarkının merkezinde yer alan o ironik, ama çok şey anlatan dize:

“Bu kafayla bir baltaya sap olamazsın ama
Gün gelir sapın ucuna olursun kazma.”

İşte burada hayatın tokadı iner. Kendi yönünü belirleyemeyen, emeksiz zenginlik ve kolay zafer hayalleri kuran insan, sonunda başkalarının elinde bir “kazma”ya dönüşür. Ne yönü vardır ne gayesi. Yönlendirilir. Kullanılır. Tüketilir.

MANÇO’nun bu sözleri yalnızca bireysel bir yaşam dersi değil, toplumsal bir çağrıdır da. Bir toplum, ancak alın terine değer verirse ayakta kalabilir. Kolaycı düzenler, günü kurtarır ama yarını çürütür. Helal kazanç, sadece cüzdana değil, yüreğe huzur getiren tek gerçek zenginliktir.

Barış MANÇO’nun şarkıları, yıllar geçse de eskimeyen birer pusuladır. “Kazma” ise bu pusulanın en net yönlerinden biridir. Mizahla karışık bir ciddiyetle, halk diliyle, derin bir ahlakın sesidir.

Çünkü mesele, sadece kazma olmamak değildir. Mesele, insanın alın teriyle bir işe yaramasıdır.

MÜKEMMEL, MÜMKÜNÜN DÜŞMANI MIDIR?

Bir Zihinsel Sapmanın Anatomisi

Sabahattin TURAN

İnsanın “daha iyi”ye duyduğu arzunun evrimi, onu mağara duvarlarına çizdiği figürlerden CERN’de parçacık hızlandırıcılarına kadar taşıdı. Ancak bu yükselişin içinde, zaman zaman tökezleten bir paradoks gizlidir: Mükemmellik takıntısı.

“Mükemmel, iyinin düşmanıdır.” Bu söz, ilk kez 18. yüzyılda Voltaire’in "Le mieux est l’ennemi du bien" (Daha iyisi, iyinin düşmanıdır) sözü kaleminden çıkmış gibi görünse de kökleri çok daha eskiye, Antik Yunan’ın “arete” anlayışına kadar uzanır. Aristoteles’e göre erdem, aşırılıklardan uzak, ölçülü bir denge hâlidir. Ne var ki çağdaş insan, bu dengeyi çoğu zaman ya mükemmelliğin ya da yetersizliğin uçlarında arıyor.

Modern çağın bireyi için “başlamak”, artık çoğu zaman “yetersizlikle yüzleşmek” anlamına gelir. Bir projeye girişmeden önce en ideal koşulları arar, bir fikri dile getirmeden önce onu tüm yönleriyle kusursuzlaştırmaya çalışırız. Oysa bilgi tarihi, mükemmellik değil cesaretle yazılmıştır. Kopernik, evrenin merkezine Güneş’i yerleştirdiğinde kusursuz bir model sunmamıştı ama zihinsel bir zinciri kırmıştı. Freud’un teorileri eksiklerle doluydu, ama insanın iç dünyasına dair algıyı geri dönülmez biçimde değiştirdi.

Mükemmeliyetçilik, çoğu zaman bir fazilet değil, bir zihinsel sapmadır. “Yeterince iyi” olanı küçük görme eğilimi, insanın hem bireysel üretkenliğini hem de toplumsal ilerleyişini sekteye uğratır. Zira hiçbir devrim mükemmel bir tasarımla başlamaz; aksine, çoğu zaman eksik ama samimi bir adımla doğar.

Dahası, mükemmellik fikri çoğunlukla soyuttur ve mutlak değildir. Her çağın, her toplumun, hatta her bireyin “mükemmel” tanımı değişkendir. Dolayısıyla bu soyut ideale ulaşma arzusu, Sisifos’un kayasını dağa yuvarlamasına benzer: bir sonsuzluk çabası.

Belki de sormamız gereken asıl soru şudur: Gerçekle temas hâlinde olmayan bir mükemmellik arzusu, hakiki ilerlemenin önünde bir pranga değil midir? Bir düşünceyi paylaşmak için onun “kusursuz” biçimde olgunlaşmasını beklemek, belki de o düşüncenin hiç duyulmamasıyla eşdeğerdir.

Bu nedenle, çağımızın en radikal eylemlerinden biri artık şu olabilir: Eksik de olsa söylemek, yarım da olsa başlamak, tamamlanmamış da olsa üretmek.

Çünkü mümkün olan, bizi bir yerlere götürür. Mükemmel olan ise çoğu zaman sadece zihnimizde bir yankıdır.