FAKİRİN GURURU OLMAZ

Sabahattin TURAN 

Bazı sözler vardır ki, yüzyılların acısını bir cümleye sığdırır. “Fakirin gururu olmaz” da bunlardan biridir. Bu söz, yalnızca bir ekonomik yoksunluğu değil; toplumsal bir gerçekliği, sınıfsal bir ezikliği, insan onuruyla hayat arasında sıkışmışlığın sızısını dile getirir. Ama bu söz doğru mudur? Fakirin gerçekten gururu olmaz mı? Yoksa bu söz, güçlünün diliyle yazılmış, zayıfı hizaya getiren bir kabullenmeye mi dönüşmüştür?

Fakirlik, sadece cebin boşluğu değil; çoğu zaman, fırsatların yokluğu, görmezden gelinmenin, ötelenmenin, susturulmanın diğer adıdır. Fakir, lokmasını hesaplarken, bir başkası gururla masalar donatır. Fakir, çocuğuna defter almayı dert ederken, başkası en son model arabayla övünür. Ve toplum, fakire sürekli alçakgönüllülük öğütler: “Ayağını yorganına göre uzat”, “Büyük lokma ye, büyük laf etme”, “İyilik yap, konuşma”… Peki neden? Çünkü fakirin sesi, sistemin dengesini bozar. Fakirin gururlu olması, hakkını araması, eşitsizliği sorgulaması, mevcut düzenin çıkarına aykırıdır.

Ama gerçekte, fakirin de gururu vardır. Hem de en sahicisinden. Çünkü o, azla yetinmeyi bilir, paylaşmanın erdemini taşır. Fakirin gururu; gösterişli sofralarda değil, kuru ekmeğini bölüşmesindedir. Marka giysilerde değil, yırtık ayakkabısıyla utandırmadan yürüyebilmesindedir. Sahip olmadıklarını kinle değil, vakar ile karşılamasındadır.

Tarih, fakirliğin utanç değil, çoğu zaman izzet vesilesi olduğuna dair örneklerle doludur. Yunus Emre’nin, Hacı Bektaş-ı Veli’nin, Mevlana’nın yaşadığı dönemlerde; maldan çok mananın, paradan çok kalbin zenginliğine değer verilirdi. Anadolu irfanında “tokgözlülük”, en büyük ahlaki meziyet sayılırdı. Fakir ama onurlu insanlar, “kanaatkâr” sıfatıyla yüceltilir; onların gönül zenginliği, mal zenginliğinden üstün görülürdü.

Selçuklu'dan Osmanlı’ya, pek çok devlet yöneticisi, “fakir halkın duası”nı talih saymış, onlara karşı hassasiyetle davranmıştır. Çünkü yoksulun gururu, hak arayışının, adaletin ve toplumsal huzurun ölçüsüydü. Fakirin gururu olmazsa, toplumun vicdanı da olmaz.

Türk edebiyatı da bu sözün çeperinde dönen çelişkileri çokça işlemiştir. Orhan Kemal’in işçileri, Yaşar Kemal’in köylüleri, Sait Faik’in balıkçıları hep bir yoksulluğun içinde ama dimdik dururlar. Fakirdirler ama karakterleri sağlamdır. Onlar için para, insanı insan yapmaz; önemli olan vicdan, dürüstlük ve dirayettir. Fakirin gururunun en güzel ifadesi, belki de Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf’undadır: "Onlar bizden insanlıklarını almaya çalıştılar; vermedik."

Aşık Veysel’in sesi, toprak gibi sadedir. Ama bir o kadar da derin, gururludur. Ne zenginliğe öykünür ne de yoksulluğunu saklar. Çünkü gerçek edebiyat, gösterişe değil, hakikate yaslanır.

Sosyolog Pierre Bourdieu, insanların sadece ekonomik değil, kültürel ve sembolik sermayeye de sahip olduğunu söyler. Fakirler, paraya değilse de dayanışma, direnç ve manevi değerler açısından oldukça zengin olabilirler. Ancak modern toplum, tüm bu değerleri ikinci plana atıp “paran varsa konuş, yoksa sus” düzenini kurmuştur. Bu düzende fakirlik bir suç, gurur ise lüks haline gelir. Böylece “fakirin gururu olmaz” sözü, bir gözdağına dönüşür.

Ancak sosyal hareketler, işçi direnişleri, gecekondu mücadeleleri, tüm bu ezilmişliğe rağmen gururla ayağa kalkmanın örnekleridir. Demek ki fakirin gururu, yalnızca bireysel bir meziyet değil; toplumsal bir uyanışın da tetikleyicisidir.

“Fakirin gururu olmaz” sözü, bir gerçeği mi anlatır, yoksa bir ideolojik yönlendirme midir? Belki ikisi de. Ama asıl mesele, bu sözü sorgulamaktır. Çünkü fakir, gururlu olursa kimseye minnet etmez. Fakir gururlu olursa, adalet talep eder. Fakir gururlu olursa, başını eğmez. Ve işte o zaman, dünyanın dengesi sarsılır.

O yüzden belki de en çok korkulan şey, gururlu bir fakirdir.