GERİ DÖNÜŞÜMDE GÖRÜNÜRLÜK PARADOKSU: ATIK YÖNETİMİNİN MERKEZ-ÇEVRE ÇATIŞMASI

“Geri dönüşümde adil bir gelecek, çöplüğe bakabilen gözlerle, oradaki değeri tanıyabilen bir zihinle mümkün olacaktır.”

Sabahattin TURAN

Günümüz atık yönetimi sistemlerinin çoğu, görünürlük ve düzenlilik etrafında şekillenmiş bir mantıkla işler. Bu sistemler, kentsel mekânın merkezine yakın, düzenli ayrıştırma ve toplama altyapılarına sahip alanlarda üretilen atıklara hızlı ve kolay erişimi mümkün kılar. Bu tür atıklar, sıklıkla organize sanayi bölgelerinde, AVM'lerde, kurumsal ofis binalarında ya da yüksek gelir gruplarına ait sitelerde ortaya çıkar. Bu çerçevede “saraydaki atığa herkes ulaşır” ifadesi, yalnızca fiziksel bir erişimi değil, aynı zamanda politik, ekonomik ve lojistik kolaylığı da betimler. Bu atıklar sistemin 'meşru' ve 'öncelikli' hedefidir.

Ancak bu görünür atıkların ötesinde, sistemin periferisinde(çevresinde) yer alan, sıklıkla düzensiz konut alanlarında ya da plansız kent çeperlerinde biriken atıklar vardır ki bu noktada "önemli olan çöplükteki atığa ulaşmak" ifadesi devreye girer. Bu atıklar hem fiziksel mekânda hem de politik söylemde ‘görünmezleştirilmiş’tir. Toplumsal olarak değersizleştirilmiş bu alanlarda oluşan atıkların toplanması, yalnızca maddi zorluklarla değil; aynı zamanda sosyal, yönetsel ve kültürel bariyerlerle de karşı karşıyadır. Bu bağlamda, görünürlük bir ayrıcalık biçimi haline gelirken, görünmezlik bir dışlanma pratiğine dönüşür.

Burada savunulan temel görüş, atık yönetiminde yalnızca maddesel geri dönüşümün değil, aynı zamanda mekânsal ve sosyal adaletin de gözetilmesi gerektiğidir. Geri dönüşüm sistemlerinin sürdürülebilirliğe katkısı, yalnızca yüksek hacimli atıkları döngüye katmakla değil; aynı zamanda sistem dışı kalmış, ‘önemsiz’ gibi görünen mikro kaynakları da geri kazanmakla mümkün olabilir. Bu kaynaklara ulaşmak, sadece teknik bir mesele değildir; aynı zamanda politik bir irade, yönetişim vizyonu ve sosyal kapsayıcılık meselesidir. Geri dönüşümde adil bir gelecek, çöplüğe bakabilen gözlerle, oradaki değeri tanıyabilen bir zihinle mümkün olacaktır.