KAHRAMANMARAŞ ONİKİŞUBAT İLÇESİNDE

Entegre Atık Yönetimi ve Uluslararası Karşılaştırmalı Akademik İnceleme

Sabahattin TURAN

Özet 

Kahramanmaraş ilinin en büyük merkez ilçesi olan Onikişubat, hem yoğun kentsel nüfus yapısı hem de kırsal ve sanayi bölgelerini kapsayan heterojen coğrafyasıyla entegre atık yönetimi (EAY) açısından karmaşık bir örnek teşkil etmektedir. İlçe; artan kentleşme, tarımsal üretim, turizm ve sanayi faaliyetleri sonucunda yılda yaklaşık 120.000 ton evsel katı atık üretmekte, kişi başı günlük atık üretimi ise 1,15–1,2 kg seviyesindedir. 

Atık kompozisyonunun %48’ini organik, %27’sini ambalaj, %6’sını tekstil, %4’ünü elektronik ve %15’ini inert/inşaat atıkları oluşturmaktadır. Atıkların çoğu karışık toplanmakta ve düzenli depolama sahasına yönlendirilmektedir. Geri dönüşüm oranı %11’in altında, organik atıklardan biyogaz veya kompost üretimi yapılmamaktadır. 

Bu çalışma, Onikişubat için hibrit, zonlama temelli, teknik-sosyal bütünleşik bir EAY modeli geliştirmek amacıyla hazırlanmıştır. İsviçre, İspanya, İtalya, Güney Kore ve Ruanda örnekleri analiz edilerek, ilçeye özgü bir sistem önerisi geliştirilmiştir. 

Önerilen model,

• Kırsal bölgelerde biyogaz ve kompost tesisleri,
• Kentsel merkezde eko-adalar ve RFID torba sistemi,
• Tarihi merkezlerde yer altı konteynerleri,
• Sanayi bölgelerinde lisanslı atık yönetimi,
• Kadın kooperatifleriyle toplumsal katılım mekanizmaları

üzerine kurulmuştur. 

Modelin uygulanmasıyla, 2035 yılına kadar:

• Geri dönüşüm oranının %55’in üzerine çıkması,
• Yıllık 25 milyon kWh biyogaz üretimi,
• 120 milyon TL ekonomik değer oluşturulması öngörülmektedir. 

Anahtar Kelimeler: Onikişubat, Entegre Atık Yönetimi, Biyogaz, Kompost, RFID, Döngüsel Ekonomi, Kooperatif Modeli, Sıfır Atık.

Abstract 

This study presents an academic and technical framework for an Integrated Waste Management (IWM) system in Onikişubat District of Kahramanmaraş, Türkiye. With its mix of urban, rural, industrial, and touristic areas, the district requires differentiated yet integrated waste management strategies. 

The district generates approximately 1.15–1.2 kg of waste per capita per day, totaling 120,000 tons annually. The composition is 48% organic, 27% packaging, 6% textiles, 4% e-waste, and 15% inert waste. Most waste is mixed-collected and landfilled, with recycling rates below 11% and no biogas or composting facility available. 

Drawing from international best practices — Switzerland, Spain, Italy, South Korea, and Rwanda — a hybrid and zoned IWM model is proposed for Onikişubat. The model combines biogas plants in rural zones, eco-islands and RFID-tagged waste collection in urban centers, underground containers in historic districts, and cooperative-based social inclusion programs. 

By 2035, the system could achieve a 55% recycling rate, 25 million kWh annual biogas output, and generate 120 million TRY economic value.

Keywords: Onikişubat, Integrated Waste Management, Biogas, Compost, RFID, Circular Economy, Cooperative Model, Zero Waste. 

1. GİRİŞ 

1.1. Onikişubat’ın Coğrafi ve Sosyo-Ekonomik Profili 

Onikişubat, Kahramanmaraş’ın doğu kesiminde yer alan, 1.720 km² yüzölçümüne sahip hem şehir merkezini hem de kırsal mahalleleri kapsayan en büyük merkez ilçedir. 2024 TÜİK verilerine göre nüfusu 360.000’in üzerindedir. İlçe, düzensiz kentleşme ile tarımsal üretimin bir arada görüldüğü tipik bir geçiş kuşağı yapısına sahiptir. 

Başlıca ekonomik sektörler: 

• Tarım ve hayvancılık: Zeytin, üzüm, sebze-meyve, süt ve et üretimi,
• Sanayi: Aksu OSB, mobilya ve tekstil atölyeleri,
• Turizm: Yedikuyular Kayak Merkezi, Ilıca Termal Alanı, Kaplıca Turizmi,
• Eğitim: Üniversite yerleşkeleri ve öğrenci yoğunluğu. 

Bu çeşitlilik, farklı atık türlerinin aynı coğrafyada bir araya gelmesine yol açmaktadır: kırsalda organik ve tarımsal atıklar; kent merkezinde evsel ve ambalaj atıkları, sanayi bölgelerinde tehlikeli ve ambalaj atıkları. 

1.2. Problem Tanımı 

Onikişubat’ta mevcut atık yönetimi sistemi, büyük ölçüde topla–taşı–bertaraf mantığına dayanmaktadır. Bu yapı, döngüsel ekonomiye geçişi engellemekte ve sürdürülebilirlik hedefleriyle çelişmektedir. 

Başlıca sorunlar: 

1. Düşük geri dönüşüm oranı (%11)
2. Organik atıkların biyogaz ve komposta dönüştürülmemesi (~57.000 ton/yıl)
3. Kırsal bölgelerde tarımsal atıkların açıkta yakılması → hava kirliliği
4. Sanayi bölgelerinde lisanssız atık bertarafı
5. Hanelerde kaynağında ayrıştırma bilincinin zayıflığı
6. Tarihi merkezde görsel kirlilik (Kahramanmaraş Kalesi çevresi)
7. Turizm bölgelerinde mevsimsel atık artışı 

Bu tablo, çevresel riskler (sera gazı salımı, su kirliliği) ve ekonomik kayıplar (geri dönüştürülebilir hammadde israfı, enerji kaybı) doğurmaktadır. 

1.3. Çalışmanın Amacı 

Bu raporun amacı, Onikişubat ilçesine özel, zonlama temelli, hibrit bir entegre atık yönetimi modeli geliştirmektir. Model; teknik altyapı, ekonomik fizibilite, sosyal kapsayıcılık ve uluslararası iyi uygulamalarla uyum prensiplerine dayanmaktadır. 

1.4. Çalışmanın Katkısı 

Türkiye’deki atık yönetimi literatürü genellikle büyükşehirler (İstanbul, Ankara, İzmir) üzerine odaklanmıştır. Bu çalışma ise orta ölçekli bir Anadolu ilçesinde uygulanabilir, yerelleştirilmiş bir entegre sistem önerisi sunarak literatüre katkı sağlamaktadır. 

2. LİTERATÜR TARAMASI 

2.1. Entegre Atık Yönetimi Kavramsal Çerçevesi 

Entegre Atık Yönetimi (EAY), atığın oluşumundan bertarafına kadar tüm aşamaları kapsar:

1. Önleme (Prevention)
2. Yeniden Kullanım (Reuse)
3. Geri Dönüşüm (Recycling)
4. Enerji Geri Kazanımı (Recovery)
5. Bertaraf (Disposal) 

Bu basamaklar, “atık hiyerarşisi” olarak adlandırılır (UNEP, 2021). Avrupa Birliği’nde “Circular Economy Action Plan (2020)” ile, atığın kaynak olarak görülmesi anlayışı benimsenmiştir. Türkiye’de bu anlayış 2017 tarihli Sıfır Atık Yönetmeliği ile yasal zemine oturmuştur. 

2.2. Türkiye’de Atık Yönetimi Durumu

 

• Kişi başı günlük atık üretimi: 1,15 kg
• Toplam yıllık atık (ülke geneli): 35 milyon ton
• Geri dönüşüm oranı: %13–15
• Depolama oranı: %80
• Organik geri kazanım (biyogaz/kompost): %3’ün altında 

Küçük ve orta ölçekli illerde, altyapı eksiklikleri, finansman yetersizliği ve bilinç düzeyi düşüklüğü nedeniyle hedefler gerisinde kalınmaktadır. Onikişubat örneği bu tabloyla örtüşmektedir. 

2.3. Dünyada Atık Yönetimi Modelleri

 

Bölge	Model	Özellik
Avrupa	Döngüsel ekonomi + üretici sorumluluğu	Almanya, Hollanda, İsviçre
Doğu Asya	Teknoloji temelli (RFID, sensör)	Güney Kore, Japonya
Afrika	Kooperatif temelli, düşük maliyetli	Ruanda, Kenya
Orta Doğu	Fon destekli hibrit modeller	Ürdün, Lübnan

 

2.4. Onikişubat İçin Uygun Ülke Örnekleri

 

1. İsviçre (Bern–Zürih): Kırsal biyogaz kooperatifleri → çiftçiler enerji üretimine ortak olur. → Onikişubat: zeytin posası, hayvansal gübre potansiyeli.
2. İspanya (Bask Bölgesi): Eko-adalar, mahalle bazlı 4’lü toplama sistemi. → Onikişubat: merkez mahallelerde eko-adalar.
3. İtalya (Toskana): Tarihi merkezlerde yer altı konteynerleri, estetik uyum. → Onikişubat: Kale çevresi, Kapalıçarşı bölgesi.
4. Güney Kore: RFID torba sistemi (kirleten öder). → Onikişubat: şehir merkezinde pilot uygulama.
5. Ruanda: Kadın kooperatifleri, plastik poşet yasağı. → Onikişubat: kadın istihdamı + tek kullanımlık plastik kısıtlaması. 

3. YÖNTEM 

Bu bölümde, Kahramanmaraş Onikişubat İlçesi’nde entegre atık yönetimi (EAY) modelinin oluşturulmasına yönelik araştırma tasarımı, veri toplama yöntemleri, analitik yaklaşım, zonlama esasları, karşılaştırmalı analiz ölçütleri ve senaryo modelleme aşamaları detaylı biçimde açıklanmıştır. Çalışma, hem nicel veriye dayalı teknik analiz hem de nitel gözleme dayalı yorumlayıcı yaklaşım bileşenlerini içeren karma yöntem (mixed-method) modeliyle yürütülmüştür. 

3.1. Araştırma Tasarımı 

Onikişubat için önerilen entegre atık yönetimi sistemi, üç temel eksende yapılandırılmıştır:

 

1. Durum Analizi (Existing Conditions Analysis): İlçenin nüfus, coğrafya, sosyo-ekonomik yapı, atık miktarı ve kompozisyonuna ilişkin mevcut durum ortaya konmuştur. Bu analiz, TÜİK (2024), Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi (KBB) ve Onikişubat Belediyesi verilerine dayanmaktadır. 

2. Karşılaştırmalı Ülke İncelemesi (Comparative Case Study): Farklı kıta ve sosyo-ekonomik düzeylerde yer alan beş ülke (İsviçre, İspanya, İtalya, Güney Kore, Ruanda) örnekleri, Onikişubat’ın mekânsal çeşitliliğiyle eşleştirilerek analiz edilmiştir. Amaç, uluslararası iyi uygulamaların ilçenin her zonuna özgü olarak adapte edilebilmesidir. 

3. Senaryo Bazlı Modelleme (Scenario-Based Modeling): 2025–2035 dönemine yönelik üç senaryo geliştirilmiştir:
• Mevcut Trend Senaryosu: Karışık toplama + düzenli depolama.
• İyileştirilmiş Senaryo: %30 geri dönüşüm, sınırlı biyogaz.
• Hibrit Model Senaryosu: %55+ geri dönüşüm, tam biyogaz-kompost entegrasyonu. 

Bu tasarım, politik uygulanabilirlik, ekonomik fizibilite, toplumsal katılım ve çevresel sürdürülebilirlik kriterlerini birlikte ele alır. 

3.2. Veri Kaynakları 

Araştırma; resmî istatistikler, yerel idare raporları, uluslararası literatür ve saha gözlemleri olmak üzere dört ana veri grubuna dayanmaktadır. 

3.2.1. Ulusal ve Yerel Veriler

 

Kaynak	İçerik	Kullanım Alanı
TÜİK (2024)	Kişi başı günlük atık üretimi, nüfus, ekonomik göstergeler	Atık miktarı ve yoğunluk hesaplamaları
Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi (2023)	İl geneli atık yönetim raporu	Altyapı ve depolama sahası analizi
Onikişubat Belediyesi (2024)	Toplama güzergâhları, mahalle bazlı atık miktarları	Zonlama doğrulaması
ÇŞİDB Atık Yönetimi Dairesi (2023)	Sıfır Atık uygulama düzeyleri	Mevzuat uyumu analizi

3.2.2. Uluslararası Kaynaklar

 

Kurum / Yayın	İçerik	Kullanım Alanı
UNEP (2021)	Integrated Waste Management Guidelines	Kavramsal çerçeve
OECD Waste Outlook (2023)	OECD ülkeleri atık performansları	Karşılaştırmalı analiz
EEA (2022)	Avrupa’da geri dönüşüm oranları	AB kıyaslamaları
World Bank (2020)	What a Waste 2.0	Küresel ölçekte kişi başı üretim karşılaştırması

3.2.3. Saha Gözlemleri 

2025 yılı Mart–Haziran döneminde, aşağıdaki alanlarda doğrudan gözlemler yapılmıştır: 

• Şehir Merkezi (Kahramanmaraş Kalesi, Trabzon Caddesi): Ambalaj atıkları yoğunluğu
• Kırsal Kuşak (Çağlayancerit yolu üzeri köyler): Tarımsal atık (budama, gübre) potansiyeli
• Sanayi Alanları (Aksu OSB): Ambalaj, metal ve tehlikeli atık kaynakları
• Turizm Alanları (Yedikuyular, Ilıca): Mevsimsel atık artış eğilimleri. 

3.3. Analitik Yöntem ve Yaklaşım 

Çalışmada kullanılan başlıca analitik yöntemler şunlardır: 

3.3.1. Atık Kompozisyonu Analizi 

• Kişi başı günlük üretim: 1,15–1,2 kg
• Nüfus: ~360.000 kişi
• Yıllık toplam: 120.000 ton
• Dağılım:
• Organik: %48 → 57.600 ton
• Ambalaj: %27 → 32.400 ton
• Tekstil: %6 → 7.200 ton
• Elektronik: %4 → 4.800 ton
• Diğer: %15 → 18.000 ton 

Bu kompozisyon, biyogaz potansiyeli (~25 milyon kWh/yıl) ve geri dönüşüm kapasitesi (%55 hedef) için temel girdi olarak kullanılmıştır. 

3.3.2. Mekânsal Zonlama Yaklaşımı 

Onikişubat’ın heterojen yapısı nedeniyle tek tip bir sistem mümkün değildir. Bu nedenle fonksiyonel zonlama yöntemi benimsenmiştir.

 

Zon	Tanım	Atık Profili	Önerilen Sistem
🏙️ Merkez Mahalleler	Yoğun nüfus, ticaret	Ambalaj ağırlıklı	Eko-adalar + RFID torba
🌾 Kırsal Alanlar	Tarım, hayvancılık	Organik (gübre, posalar)	Biyogaz + Kompost
🏭 Sanayi Zonları	Aksu OSB, küçük sanayi	Metal, ambalaj, tehlikeli	Lisanslı bertaraf + izleme
🏰 Tarihi Merkez	Kale, Kapalıçarşı çevresi	Evsel + ambalaj	Yer altı konteynerleri
🏞️ Turizm Alanları	Yedikuyular, Ilıca	Mevsimsel gıda, ambalaj	Mobil istasyonlar

3.3.3. Karşılaştırmalı Ülke Analizi 

Beş ülke örneği, teknik ve sosyal kriterler üzerinden puanlanmıştır.

 

Kriter	İsviçre	İspanya	İtalya	Güney Kore	Ruanda
Geri dönüşüm oranı	%52	%45	%42	%59	%30
Organik atık yönetimi	Biyogaz kooperatifleri	Kompost tesisleri	Restoran odaklı	Yakma + RFID	Kooperatif
Teknoloji entegrasyonu	Orta	Orta	Orta	Yüksek	Düşük
Toplumsal katılım	Yüksek	Yüksek	Orta	Yüksek	Çok yüksek
Uygunluk (Onikişubat)	✅✅✅	✅✅	✅✅	✅✅✅	✅✅✅

3.4. Senaryo Modelleme Yaklaşımı (2025–2035) 

Üç senaryo geliştirilmiştir:

1. Senaryo 1 – Mevcut Trend:
• Geri dönüşüm: %11
• Organik atıklar depolamada
• Ekonomik fayda: düşük
2. Senaryo 2 – Kısmi İyileştirme:
• Geri dönüşüm: %30
• Biyogaz: 10 milyon kWh
• Ekonomik fayda: 60 milyon TL
3. Senaryo 3 – Hibrit Model (Önerilen):
• Geri dönüşüm: %55
• Biyogaz: 25 milyon kWh
• Ekonomik fayda: 120 milyon TL
• CO₂ azaltımı: %40
• “Zero Waste to Landfill” vizyonu 

3.5. Analiz Kriterleri ve Değerlendirme Ölçütleri 

Onikişubat için geliştirilen model, aşağıdaki çok boyutlu kriterler temelinde değerlendirilmiştir:

 

Boyut	Kriter	Açıklama
Teknik	Toplama altyapısı, ayırma tesisi kapasitesi	Verimlilik, kapasite kullanım oranı
Ekonomik	Yatırım maliyeti, geri dönüş süresi	Finansal sürdürülebilirlik
Sosyal	Halk katılımı, kooperatifleşme düzeyi	Davranışsal dönüşüm
Çevresel	Sera gazı azaltımı, atık önleme	Karbon ayak izi
Yönetsel	Mevzuat uyumu, belediye kapasitesi	Kurumsal koordinasyon

3.6. Modelleme Yaklaşımının Sınırlılıkları

 

• İlçe düzeyinde ayrıntılı atık bileşimi laboratuvar analizleri sınırlıdır.
• Kırsal bölgelerde mevsimsel atık değişkenliği tam ölçülememiştir.
• Ekonomik tahminler, literatürdeki ortalama birim maliyetlere dayanmaktadır. 

Buna karşın, modelleme çoklu kaynak doğrulaması (triangulation) yöntemiyle güçlendirilmiş, veriler hem yerel hem uluslararası karşılaştırmalarla çapraz kontrol edilmiştir. 

4. ONİKİŞUBAT İLÇESİ ATIK PROFİLİ VE BULGULAR 

Bu bölümde, Onikişubat İlçesi’nin demografik yapısı, atık miktarları, kompozisyonu, mevcut altyapı durumu ve enerji–geri dönüşüm potansiyeli detaylı biçimde analiz edilmiştir. Veriler; TÜİK (2024), Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi (KBB), Onikişubat Belediyesi saha raporları ve saha gözlemleri temel alınarak derlenmiştir. 

4.1. Nüfus ve Mekânsal Dağılım 

Onikişubat, 2024 yılı TÜİK verilerine göre 360.000’in üzerinde nüfusa sahiptir ve Kahramanmaraş’ın en kalabalık ilçesi konumundadır. İlçe; kentsel merkez, kırsal mahalleler, sanayi bölgeleri ve turizm alanları olmak üzere çok katmanlı bir yerleşim dokusuna sahiptir.

 

Kategori	Pay (%)	Nüfus (Kişi)	Özellik
Kentsel Merkez	%58	≈208.000	Apartman yerleşimleri, hizmet sektörü, ticaret
Kırsal Alanlar	%30	≈108.000	Tarım, hayvancılık, bağcılık
Sanayi Bölgeleri	%7	≈25.000	Aksu OSB, Küçük Sanayi Siteleri
Turizm Alanları	%5	≈19.000	Yedikuyular, Ilıca Termal, Kaplıca bölgeleri

Bu mekânsal çeşitlilik, atık profiline doğrudan yansıyan heterojen bir yapı oluşturmakta; atık türleri, miktarları ve yönetim gereklilikleri açısından farklılaşmaya neden olmaktadır. 

4.2. Atık Miktarı ve Kompozisyonu 

4.2.1. Günlük ve Yıllık Atık Üretimi

• Kişi başı günlük atık üretimi: 1,15–1,2 kg
• Toplam günlük atık miktarı: ≈ 415 ton/gün
• Yıllık toplam atık: ≈ 120.000 ton/yıl. 

Bu değer, Türkiye ortalaması olan 1,13 kg/kişi-gün ile paralellik göstermektedir. 

4.2.2. Atık Kompozisyonu 

Atık bileşenleri, belediye saha gözlemleri ve TÜİK 2024 verileri esas alınarak belirlenmiştir.

 

Atık Türü	Oran (%)	Miktar (ton/yıl)	Açıklama
Organik Atıklar	48	57.600	Evsel gıda, pazar, bahçe ve tarımsal atıklar
Ambalaj Atıkları	27	32.400	Plastik, cam, metal, kâğıt-karton
Tekstil Atıkları	6	7.200	Evsel tekstil, kumaş, konfeksiyon artıkları
Elektronik Atıklar (WEEE)	4	4.800	Küçük ev aletleri, bilişim ekipmanları
İnert ve Diğer Atıklar	15	18.000	İnşaat yıkıntı atıkları, kül, cüruf, tıbbi nitelikli
TOPLAM	100	120.000	—

📌 Değerlendirme:

• Organik atıklar (%48) → biyogaz ve kompost için yüksek potansiyel
• Ambalaj atıkları (%27) → gelir getirici hammadde
• Elektronik ve tekstil (%10) → özel bertaraf ve geri dönüşüm gerektirir. 

4.3. Mevcut Altyapı ve Yönetim Uygulamaları 

4.3.1. Toplama Sistemi

• İlçe genelinde karışık toplama sistemi hâkimdir.
• Ayrı toplama oranı %18’in altında (ambalaj ağırlıklı).
• Kırsal mahallelerde organik atıklar çoğunlukla hayvan yemi veya açık yakma yoluyla bertaraf edilmektedir.
• Turizm bölgelerinde mevsimsel artışlar göz önüne alınmadan toplama planlaması yapılmaktadır. 

4.3.2. Ayırma ve Geri Dönüşüm

• Bir adet 10 ton/saat kapasiteli Ayırma Tesisi (MRF) mevcuttur.
• Kapasite kullanım oranı %60 civarındadır.
• Organik atıklar için biyogaz ya da kompost tesisi bulunmamaktadır. 

4.3.3. Düzenli Depolama

• İl genelinde tek bir düzenli depolama sahası (Merkez Katı Atık Bertaraf Tesisi) kullanılmakta, Onikişubat payı ≈ %50’dir.
• Depolama alanında sızıntı suyu (leachate) arıtımı sınırlıdır, gaz toplama sistemi aktif değildir. 

4.3.4. Geri Dönüşüm Oranı

• Mevcut durumda %11’in altında,
• Hedef: 2030’da %40, 2035’te %55+ 

4.4. Organik Atıkların Enerji Potansiyeli (Biyogaz ve Kompost) 

Onikişubat’ın 57.600 ton/yıl organik atığı, önemli bir yenilenebilir enerji ve tarımsal gübre kaynağıdır.

 

Parametre	Değer	Kaynak / Not
Organik Atık Miktarı	57.600 ton/yıl	TÜİK + Belediye
Biyogaz Üretim Katsayısı	100–120 m³/ton	Literatür ortalaması
Toplam Biyogaz Potansiyeli	≈ 6,3 milyon m³/yıl	—
Enerji Karşılığı	≈ 25 milyon kWh/yıl	1 m³ ≈ 4 kWh
Elektrik Eşdeğeri	≈ 8.000 hanenin yıllık ihtiyacı	Ortalama 3.000 kWh/haneye göre

Bu potansiyel, kurulacak 2 MW kapasiteli biyogaz tesisleriyle değerlendirilebilir.

Yan ürün olarak elde edilecek kompost miktarı ≈ 14.000 ton/yıl’dır. 

4.5. Çevresel Etki Değerlendirmesi 

Atıkların mevcut yöntemlerle yönetimi, ciddi çevresel yük oluşturmaktadır:

 

Etki Alanı	Mevcut Durum	Önerilen Model Sonrası
Sera Gazı Emisyonu	55.000 ton CO₂e/yıl	%40 azalma
Yeraltı Suyu Kirliliği	Sızıntı suyu riski yüksek	Leachate arıtımı + azalma
Hava Kalitesi	Açıkta yakma → partikül emisyonu	Kırsalda biyogaz tesisiyle engel
Görsel Kirlilik	Tarihi merkezde konteyner fazlalığı	Yer altı sistemleriyle azaltım

4.6. SWOT Analizi

 

Güçlü Yönler (S)	Zayıf Yönler (W)
- Yüksek organik atık potansiyeli	- Biyogaz/kompost altyapısı yok
- Sanayi bölgelerinde kaynak ayrımı eğilimi	- Ayrı toplama alışkanlığı zayıf
- Kırsal kesimde kooperatif kültürü	- Halk bilinç düzeyi düşük
- Belediye teknik personel kapasitesi yeterli	- Finansman kaynakları sınırlı

 

Fırsatlar (O)	Tehditler (T)
- AB Yeşil Mutabakat fonları	- Mevsimsel atık dalgalanmaları
- Yenilenebilir enerji teşvikleri	- Düzensiz depolamadan kaynaklı riskler
- Kadın ve genç istihdamı için kooperatif modeli	- İklim değişikliğine bağlı afet riski
- Akıllı şehir uygulamalarıyla RFID sistemleri	- Kırsalda denetim eksikliği

📊 SWOT Özet Yorumu: Onikişubat, güçlü biyokütle tabanı ve toplumsal kooperatif potansiyeliyle fırsat zeminine sahip olsa da teknik altyapı eksiklikleri ve düşük geri dönüşüm bilinci önemli zayıflık alanlarıdır. 

4.7. Bulguların Değerlendirilmesi 

• İlçedeki atık üretimi, Türkiye ortalamasıyla paralel, ancak geri dönüşüm oranı düşük.
• Organik atıklar, toplamın neredeyse yarısını oluşturmakta; bu durum biyogaz tesisleri için güçlü ekonomik argüman sunmaktadır.
• Ambalaj atıkları, belediye gelir modeline entegre edilebilir (üretici sorumluluğu, depozito sistemi).
• Zon bazlı farklılaşma, “tek sistemli yönetim” yerine çok bileşenli bir modelin gerekliliğini göstermektedir.
• 2035 hedefi (%55+ geri dönüşüm) teknik olarak mümkündür; ancak davranışsal dönüşüm + finansman araçları birlikte yürütülmelidir. 

5. ULUSLARARASI KARŞILAŞTIRMALI ANALİZ 

Bu bölümde, Onikişubat İlçesi için geliştirilecek hibrit entegre atık yönetimi modeline temel teşkil etmesi amacıyla, beş farklı ülkenin başarılı uygulamaları teknik, yönetsel ve sosyo-ekonomik yönleriyle incelenmiştir. Seçilen ülkeler; coğrafi, ekonomik, kültürel ve idari açıdan Onikişubat ile kıyaslanabilir özellikler taşımaktadır. 

5.1. İsviçre (Bern–Zürih Kırsal Modeli) 

5.1.1. Modelin Tanımı 

İsviçre, Avrupa’nın en yüksek geri dönüşüm oranına (%52) sahip ülkelerinden biridir.
Bu başarı, özellikle kırsal bölgelerdeki biyogaz kooperatifleri, kaynağında ayrıştırma sistemleri ve “kirleten öder” (Polluter Pays Principle) politikasıyla ilişkilidir. 

5.1.2. Uygulama Mekanizması

• Kırsal alanlarda çiftçiler, organik atıkları (gübre, bitkisel artıklar) bir araya getirerek ortak biyogaz tesislerinde işlemektedir.
• Her hane, atık torbası başına ücret ödemekte (çöp torbaları üzerindeki RFID etiketleriyle izleme yapılmaktadır).
• Organik atıklardan üretilen biyogaz, ısıtma sistemleri ve elektrik üretiminde kullanılmaktadır.
• Yerel kooperatifler, tesislerin işletilmesinde aktif paydaş olarak yer almaktadır. 

5.1.3. Sonuçlar

• Geri dönüşüm oranı: %52
• Organik geri kazanım: %28
• Kırsal enerji bağımsızlığı: %30
• Sera gazı salımında %40 azalma 

5.1.4. Onikişubat ile Benzerlikler

• Tarım ve hayvancılığın güçlü olduğu kırsal yapı
• Kooperatif kültürünün yerleşik olması
• Organik atık oranının yüksekliği (%48) 

5.1.5. Uyarlama Önerileri

• Biyogaz Kooperatifleri: Çağlayancerit yolu üzerindeki köylerde pilot tesis
• Ücretli Torba Sistemi: Şehir merkezinde RFID destekli uygulama
• Enerji Kullanımı: Üretilen biyogazın belediye araç filosu için CNG’ye dönüştürülmesi 

📌 Sonuç: Onikişubat’ın kırsal mahallelerinde, İsviçre modeline dayalı “Kırsal Enerji Kooperatifleri” kurulabilir. 

5.2. İspanya (Bask Bölgesi Eko-Adalar Modeli) 

5.2.1. Modelin Tanımı 

Bask Bölgesi, mahalle bazlı toplama noktaları (Eko-Adalar) ile Avrupa’da örnek gösterilen bir model geliştirmiştir. Bu sistem, 4’lü ayrıştırma (cam, plastik, kâğıt, organik) prensibine dayanır ve halkın kolay erişebileceği kompakt toplama üniteleri üzerinden işler. 

5.2.2. Uygulama Mekanizması

• Her mahallede sabit “eko-adalar” kurulur.
• Atıklar ayrı konteynerlerde toplanır, RFID sistemiyle doluluk seviyesi izlenir.
• Eko-adaların yerleşimi, nüfus yoğunluğu + erişilebilirlik analizleriyle belirlenir.
• Belediyeler, haftalık toplama planlarını dinamik biçimde yönetir. 

5.2.3. Sonuçlar

• Geri dönüşüm oranı: %45
• Kaynağında ayrıştırma katılımı: %80
• Toplama maliyetlerinde %15 azalma 

5.2.4. Onikişubat ile Benzerlikler

• Merkez mahallelerde ambalaj atığı yoğunluğu
• Hanelerin çoğunun apartman tipi olması
• Mahalle temelli planlama kültürü 

5.2.5. Uyarlama Önerileri

• 2025–2027 döneminde 10 pilot mahallede eko-adalar kurulmalı.
• RFID sensörlü konteynerlerle dijital izleme sağlanmalı.
• Katılımı teşvik için puan bazlı “Yeşil Kart” ödül sistemi geliştirilmeli. 

📌 Sonuç: Şehir merkezinde eko-adalar kurulumu, RFID torba sistemiyle birlikte hibrit biçimde uygulanmalıdır. 

5.3. İtalya (Toskana Yer Altı Konteyner Modeli) 

5.3.1. Modelin Tanımı 

Toskana bölgesi, tarihi kent dokusuyla modern atık yönetimini bütünleştirmesiyle öne çıkar.

Floransa ve Siena gibi UNESCO mirası kentlerde, yer üstü kirliliği önlenmekte ve atık yönetimi yer altına taşınmaktadır. 

5.3.2. Uygulama Mekanizması

• Her konteynerin yer altına gömülü haznesi vardır.
• Toplama, hidrolik kaldırma sistemleriyle gerçekleştirilir.
• Estetik, mimari uyum ve turist yoğunluğu göz önüne alınır.
• Ses, koku ve görsel kirlilik minimize edilir. 

5.3.3. Sonuçlar

• Tarihi merkezlerde %70 estetik memnuniyet artışı
• Vandalizm ve kaçak döküm oranında %40 azalma
• Şehir merkezinde geri dönüşüm oranı %45’e yükselmiştir. 

5.3.4. Onikişubat ile Benzerlikler

• Kahramanmaraş Kalesi çevresi ve tarihi çarşı alanları
• Turistik alanlarda estetik hassasiyet
• Kültürel miras dokusu. 

5.3.5. Uyarlama Önerileri

• Kahramanmaraş Kalesi – Kapalıçarşı çevresi ilk etap pilot bölge olmalı.
• Yer altı konteynerleri, mimari cepheyle uyumlu tasarlanmalı.
• Üretici sorumluluğu kapsamında özel sektör desteği alınmalı. 

📌 Sonuç: Tarihi alanlarda görsel uyumlu yer altı konteyner sistemi, Onikişubat’ın kültürel kimliğiyle entegre edilmelidir. 

5.4. Güney Kore (RFID Tabanlı Akıllı Sistem Modeli) 

5.4.1. Modelin Tanımı

Güney Kore, yüksek teknoloji ve davranışsal dönüşümü birleştiren atık yönetim sistemiyle dikkat çeker. Ülkede, her hane atığını RFID çipli torbalara koyar ve ağırlık bazında ücret öder. 

5.4.2. Uygulama Mekanizması

• Her konut veya bina, belediye sistemine tanımlıdır.
• Torbalar tartıldığında, akıllı sistem otomatik olarak ücret keser.
• Toplama araçları sensörlerle rota optimizasyonu yapar.
• Haneler, üretilen atık miktarını dijital panelden izleyebilir. 

5.4.3. Sonuçlar

• Geri dönüşüm oranı: %59
• Organik atıklar: ayrı toplanır, biyogaz + kompostta değerlendirilir.
• Kişi başı atık üretimi: %18 azalmıştır. 

5.4.4. Onikişubat ile Benzerlikler

• Kent merkezinde dijital altyapı uygunluğu
• Sıfır Atık Bilgi Sistemi (ZBBS) entegrasyon potansiyeli
• Belediye personelinin teknik kapasitesi. 

5.4.5. Uyarlama Önerileri

• RFID tabanlı torba sistemi, 2028 sonrası şehir merkezinde kademeli uygulanmalı.
• Haneler için “Atık Takip Uygulaması” geliştirilmeli.
• Ücretlendirme gelirleri, geri dönüşüm fonuna aktarılmalı. 

📌 Sonuç: Güney Kore modeli, şehir merkezli akıllı atık yönetimi pilotu için ideal bir referanstır. 

5.5. Ruanda (Kigali Sosyal Kooperatif Modeli) 

5.5.1. Modelin Tanımı 

Ruanda, Afrika’da plastik poşet yasağı getiren ilk ülkedir (2008). Kigali şehrinde, kadın ve gençlerden oluşan kooperatifler, atık toplama ve ayrıştırmada aktif rol üstlenmektedir. 

5.5.2. Uygulama Mekanizması

• Kadın kooperatifleri, mahalle bazlı toplama organizasyonları yürütür.
• Eğitim programları ve mikro kredi destekleriyle işletmeler güçlendirilir.
• Plastik yasağı + toplumsal farkındalık kampanyaları eşzamanlı uygulanır. 

5.5.3. Sonuçlar

• Geri dönüşüm oranı: %30
• Kadın istihdamında %22 artış
• Sokak temizliğinde %40 iyileşme. 

5.5.4. Onikişubat ile Benzerlikler

• Kırsal mahallelerde kadın emeğinin yüksek olması
• STK ve kooperatif ağlarının varlığı
• Toplumsal dayanışma kültürü. 

5.5.5. Uyarlama Önerileri

• Kadın kooperatiflerine dayalı “Yeşil İstihdam Programı”
• Plastik poşet yasağı ve yeniden kullanım torbaları teşviki
• Geri dönüşüm noktalarının kadın kooperatiflerine işletme devri. 

📌 Sonuç: Sosyal boyutta kapsayıcılığı güçlendirmek için Ruanda modeli, Onikişubat için toplumsal dönüşüm aracı işlevi görebilir. 

5.6. Karşılaştırmalı Değerlendirme Tablosu

 

Kriter	İsviçre	İspanya	İtalya	Güney Kore	Ruanda	Onikişubat Uygunluk
Geri dönüşüm oranı (%)	52	45	42	59	30	%55 hedef
Organik atık yönetimi	Biyogaz	Kompost	Restoran odaklı	RFID ayrımı	Kooperatif	Yüksek potansiyel
Sosyal katılım	Kooperatif	Topluluk	Belediye ağırlıklı	Dijital teşvik	Kadın odaklı	Uyumlu
Teknoloji seviyesi	Orta	Orta	Orta	Yüksek	Düşük	Kademeli geçiş
Uygulama alanı	Kırsal	Kentsel	Tarihi merkez	Şehir merkezi	Kırsal + kent	Hepsi mevcut

 6. SENARYO MODELLEME (2025–2035) 

Bu bölümde, Onikişubat İlçesi için geliştirilen entegre atık yönetimi sisteminin farklı düzeylerde uygulanması durumunda ortaya çıkacak sonuçlar karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir.

Modelleme; teknik kapasite, yatırım düzeyi, davranışsal dönüşüm ve yönetim entegrasyonu değişkenlerine göre kurgulanmıştır. 

6.1. Modelleme Yaklaşımı 

Senaryo temelli analiz;

• 2025 başlangıç yılı,
• 2035 hedef yılı,
• 10 yıllık dönem için nüfus artışı (%1,5/yıl),
• Kişi başı atık üretimi (1,2 kg/gün)

esas alınarak yapılmıştır.

 

Parametre	Değer	Açıklama
Başlangıç yılı	2025	Mevcut durum analizi
Hedef yılı	2035	Sıfır Atık vizyonu
Nüfus (2025)	360.000	TÜİK verisi
Nüfus (2035)	420.000	%1,5/yıl artış varsayımı
Kişi başı günlük atık	1,2 kg	Sabit varsayım
Yıllık toplam atık (2025)	120.000 ton	Başlangıç noktası
Yıllık toplam atık (2035)	≈ 153.000 ton	Artışlı tahmin

 Toplam atık miktarı, nüfus artışı ve tüketim yoğunluğu dikkate alınarak projekte edilmiştir. 

6.2. Senaryo 1 – Mevcut Durum (Business as Usual) 

6.2.1. Tanım 

Bu senaryoda, mevcut sistemde herhangi bir yapısal değişiklik yapılmadığı varsayılmıştır.
Toplama sistemi karışık, ayrıştırma oranı düşük, enerji geri kazanımı yoktur. 

6.2.2. Teknik Parametreler

 

Göstergeler	2025 Değeri	2035 Projeksiyonu
Geri dönüşüm oranı	%11	%15
Organik geri kazanım	%0	%3
Biyogaz üretimi	Yok	2 milyon kWh/yıl
Kompost üretimi	Yok	3.000 ton/yıl
Bertaraf oranı	%85	%80
Ayrı toplama kapsama oranı	%18	%25

 6.2.3. Ekonomik ve Çevresel Etkiler

• Yıllık ekonomik fayda: ≈ 20 milyon TL (geri dönüşüm satış geliri)
• Yıllık CO₂ salımı: ≈ 55.000 ton CO₂e
• İstihdam: 150 kişi (geçici/temizlik ağırlıklı) 

📉 Değerlendirme: Bu senaryo, kısa vadede maliyet açısından sürdürülebilir olsa da, uzun vadede düşük verimlilik ve yüksek çevresel maliyet yaratır. Döngüsel ekonomi ilkelerine uyum sağlamaz. 

6.3. Senaryo 2 – İyileştirilmiş Sistem (Incremental Improvement) 

6.3.1. Tanım 

Bu senaryo, mevcut altyapının güçlendirilmesi, halkın bilinçlendirilmesi ve seçici toplama kapasitesinin artırılması varsayımıyla geliştirilmiştir. Sınırlı sayıda eko-ada ve pilot biyogaz tesisi devreye alınmıştır. 

6.3.2. Teknik Parametreler

 

Göstergeler	2025 Değeri	2035 Projeksiyonu
Geri dönüşüm oranı	%11	%30
Organik geri kazanım	%0	%20
Biyogaz üretimi	Yok	10 milyon kWh/yıl
Kompost üretimi	Yok	8.000 ton/yıl
Bertaraf oranı	%85	%50
Ayrı toplama kapsama oranı	%18	%65

 6.3.3. Ekonomik ve Çevresel Etkiler

• Yıllık ekonomik fayda: ≈ 60 milyon TL
• Yıllık CO₂ salımı: ≈ 35.000 ton CO₂e
• İstihdam: ≈ 300 kişi (toplama, ayrıştırma, biyogaz) 

📈 Değerlendirme: Bu model, atık yönetiminde orta düzeyli dönüşüm sağlar.
Ancak tam döngüsel sistem için sosyal kooperatifleşme, RFID izleme ve akıllı yönetim araçları eklenmelidir. 

6.4. Senaryo 3 – Hibrit Entegre Model (Önerilen Sistem)

6.4.1. Tanım 

Hibrit Model, uluslararası iyi uygulamalar (İsviçre–İspanya–İtalya–Kore–Ruanda) ve yerel dinamikler (organik potansiyel, sosyal katılım) esas alınarak geliştirilmiştir.
Model, teknik, sosyal, yönetsel ve ekonomik bütünleşmeyi hedefler.

6.4.2. Teknik Parametreler

 

Göstergeler	2025 Değeri	2035 Projeksiyonu
Geri dönüşüm oranı	%11	%55
Organik geri kazanım	%0	%40
Biyogaz üretimi	Yok	25 milyon kWh/yıl
Kompost üretimi	Yok	14.000 ton/yıl
Bertaraf oranı	%85	%30
Ayrı toplama kapsama oranı	%18	%90
Eko-ada sayısı	0	60 mahalle
RFID torba uygulaması	Yok	%100 kentsel merkez
Kooperatif katılım oranı	Düşük	%70 kırsal bölgede

 6.4.3. Ekonomik ve Çevresel Etkiler

• Yıllık ekonomik fayda: ≈ 120 milyon TL
• Geri dönüşüm: 60 M TL
• Enerji satışı: 35 M TL
• Kompost kullanımı: 10 M TL
• İstihdam geliri: 15 M TL
• CO₂ azaltımı: %40 (≈ 22.000 ton/yıl)
• Yenilenebilir enerji katkısı: İl tüketiminin %2’si
• İstihdam: ≈ 600 kişi (kooperatifler, tesis, eğitim, izleme)

 6.4.4. Sosyal Etki

• Kadın kooperatiflerinde 200 istihdam
• Gençlik eğitim programlarında her yıl 2.000 katılımcı
• Atık ayrıştırma eğitimleriyle %80 farkındalık artışı 

📊 Değerlendirme: Hibrit model, Onikişubat’ın hem ekolojik kapasitesine hem sosyo-kültürel yapısına uygundur. 

2035 itibarıyla “Zero Waste to Landfill” (Depolamaya Sıfır Atık) hedefi gerçekçi görünmektedir. 

6.5. Senaryoların Karşılaştırmalı Tablosu

Göstergeler	Mevcut Durum	İyileştirilmiş Sistem	Hibrit Model (Önerilen)
Geri Dönüşüm Oranı	%11	%30	%55
Biyogaz Üretimi	Yok	10 milyon kWh	25 milyon kWh
Kompost Üretimi	Yok	8.000 ton	14.000 ton
CO₂ Azaltımı	%5	%20	%40
Ekonomik Fayda	20 M TL	60 M TL	120 M TL
İstihdam	150	300	600+
Ayrı Toplama Oranı	%18	%65	%90
Sosyal Katılım	Düşük	Orta	Yüksek (Kooperatif)

 6.6. Finansal Fizibilite Özeti

 

Kalem	Tahmini Maliyet (M TL)	Açıklama
2 Biyogaz Tesisi	80	2 x 40 M TL
Kompost Tesisi	15	Tarımsal atık odaklı
Eko-ada Sistemleri	20	60 mahalle
RFID Akıllı Sistem	10	Şehir merkezi
Eğitim ve Kooperatif Destekleri	5	Sosyal dönüşüm
Toplam Yatırım	130 M TL	2025–2030 dönemi
Geri Dönüş Süresi	~5 yıl	Enerji + Geri dönüşüm gelirleriyle

 6.7. Sonuç ve Öneri 

Hibrit model, Onikişubat’ın bütüncül atık yönetimi dönüşümünü sağlayabilecek, ekonomik olarak geri dönüşü olan, çevresel kazançları yüksek, sosyal kapsayıcılığı güçlü bir yapıdır. 

🌍 Stratejik Hedef (2035): “Onikişubat, Akdeniz Bölgesi’nde döngüsel ekonomiye geçen ilk orta ölçekli ilçe olacaktır.”

7. YOL HARİTASI VE AŞAMALI UYGULAMA PLANI (2025–2035) 

Bu bölümde, Onikişubat İlçesi için önerilen entegre atık yönetimi sisteminin 10 yıllık zaman diliminde nasıl hayata geçirileceği planlanmaktadır.

Yol haritası, teknik–yönetsel–sosyal üçlüsüne dayalı bir yapıdadır ve “Planla–Uygula–Kontrol Et–İyileştir (PUKÖ)” döngüsüyle sürekli iyileştirme esasına göre kurgulanmıştır. 

7.1. Stratejik Vizyon 

“2035’e kadar Onikişubat’ta atık, bir çevresel problem değil; enerji, istihdam ve ekonomik değer kaynağıdır.” 

Ana Hedefler:

1. %55+ geri dönüşüm oranı
2. 25 milyon kWh biyogaz üretimi / yıl
3. 120 milyon TL yıllık ekonomik fayda
4. Sıfır Atık Sertifikalı tüm kamu binaları
5. %90 ayrı toplama kapsama oranı
6. Toplumsal katılımda %80 farkındalık seviyesi 

7.2. Aşamalı Uygulama Planı 

Kısa Vadeli Dönem (2025–2027) 

“Hazırlık ve Farkındalık Dönemi”

 

Faaliyet	Açıklama	Sorumlu Kurum	Tahmini Bütçe (M TL)	Performans Göstergesi
🎯 Atık Yönetimi Strateji Belgesi	İlçe bazlı vizyon belgesi hazırlanacak	Onikişubat Belediyesi	1	Belgenin onaylanması
♻️ Pilot Eko-Adalar	10 mahallede 4’lü ayrıştırma sistemi	Belediye + Özel Sektör	4	%15 ayrı toplama artışı
🌱 Halk Bilinçlendirme Kampanyası	Okul, muhtar, STK işbirliğiyle eğitimler	Belediye + İl MEM	1,5	10.000 kişi katılım
🔌 1. Biyogaz Tesisi Fizibilitesi	Çağlayancerit hattı için proje	Belediye + YEGM	0,8	Fizibilite onayı
👩‍🌾 Kadın Kooperatiflerinin Kurulması	3 kırsal bölgede toplama-eğitim	Belediye + TKDK	1	150 kadın üye
🗂️ Sıfır Atık Belgelendirme	Belediye binalarında uygulama	ÇŞİDB + Belediye	0,5	10 bina sertifikalı

 📌 Sonuç (2027):

• Geri dönüşüm oranı: %25
• Ayrı toplama: %50
• Halk bilinç seviyesi: %60

 Orta Vadeli Dönem (2028–2031)

 “Altyapı ve Dijitalleşme Dönemi”

 

Faaliyet	Açıklama	Sorumlu Kurum	Tahmini Bütçe (M TL)	Performans Göstergesi
⚙️ 2. Biyogaz Tesisi Kurulumu	Kırsal bölgede 2 MW kapasite	Belediye + Yatırımcı	40	12 milyon kWh üretim
🌾 Kompost Tesisi	Tarımsal atıklardan gübre üretimi	Belediye + Tarım İl Md.	10	5.000 ton/yıl kompost
📱 RFID Torba Sistemi	Kentsel merkezde akıllı izleme	Belediye + TÜBİTAK	10	%60 kapsama
🏙️ Eko-Adalar Genişletilmesi	30 mahallede yeni kurulum	Belediye	12	40 mahalle kapsama
👩‍🔧 Kadın-Girişimci Atölyeleri	Geri dönüşüm temalı mikro girişimler	Belediye + KOSGEB	2	100 kadın istihdam
🧩 Halk Katılım Platformu	Dijital “Atık Takip Uygulaması”	Belediye + BTK	2	20.000 aktif kullanıcı
🧾 Plastik Poşet Yasağı	Yeniden kullanım teşviki	Belediye + STK	0,5	%60 azaltım

 📌 Sonuç (2031):

• Geri dönüşüm oranı: %40
• Biyogaz: 15 milyon kWh
• Ayrı toplama: %75
• Kadın kooperatif istihdamı: 400 kişi

 Uzun Vadeli Dönem (2032–2035)

 “Sürdürülebilirlik ve Döngüsel Ekonomi Dönemi”

 

Faaliyet	Açıklama	Sorumlu Kurum	Tahmini Bütçe (M TL)	Performans Göstergesi
🌍 “Zero Waste to Landfill” Hedefi	Depolamaya giden atık %10’un altına düşecek	Belediye + ÇŞİDB	0	%90 geri kazanım
🔋 Entegre Enerji Kampüsü	Biyogaz + Güneş + Kompost	Belediye + YEGM	25	25 milyon kWh/yıl
🏘️ Mahalle Kooperatifleri	20 kırsal bölgede atık yönetimi	Belediye + TKDK	3	1.000 üye
📊 Sıfır Atık Bilgi Sistemi Entegrasyonu	Gerçek zamanlı raporlama	Belediye + ÇŞİDB	1,5	ZBBS veri paylaşımı
🌱 Atık Eğitim Merkezi	Sürekli farkındalık atölyeleri	Belediye + İl MEM	2	50.000 katılımcı
📜 Sürdürülebilirlik Raporu	10 yıllık uygulama değerlendirmesi	Belediye + Üniversite	0,5	Yayınlanmış rapor

 📌 Sonuç (2035):

• Geri dönüşüm oranı: %55+
• Biyogaz üretimi: 25 milyon kWh
• Ekonomik fayda: 120 milyon TL/yıl
• Sosyal istihdam: 600+ kişi
• Karbon azaltımı: %40 (22.000 ton CO₂e)
• Halk bilinç seviyesi: %80+

 7.3. Paydaş Haritası

 

Paydaş	Rolü	Sorumluluk Alanı
Onikişubat Belediyesi	Koordinatör	Strateji, uygulama, izleme
KBB Çevre Koruma Daire Bşk.	Teknik destek	Depolama, lojistik entegrasyonu
ÇŞİDB	Mevzuat ve hibe	Sıfır Atık sertifikasyonu, denetim
TKDK	Finansman	Kooperatif ve tesis hibeleri
KOSGEB	Girişim desteği	Geri dönüşüm işletmeleri
Üniversiteler (KSÜ)	Akademik işbirliği	İzleme, raporlama, Ar-Ge
STK ve Kooperatifler	Sosyal boyut	Halk katılımı, eğitim
Özel Sektör	Yatırım ortağı	Biyogaz, kompost, toplama

 7.4. Performans Göstergeleri (KPI’lar)

 

Gösterge	Ölçüm Birimi	2025	2030	2035
Geri dönüşüm oranı	%	11	40	55+
Organik geri kazanım	%	0	25	40
Ayrı toplama oranı	%	18	75	90
Biyogaz üretimi	kWh/yıl	0	15 M	25 M
Ekonomik fayda	M TL/yıl	20	80	120
Kadın kooperatif istihdamı	Kişi	50	300	600
Halk bilinç seviyesi	%	40	70	85

 7.5. İzleme ve Değerlendirme Mekanizması

 

• Yıllık Performans Raporu: Her yıl sonunda belediye meclisine sunulacak, geri dönüşüm ve enerji verileri kamuya açıklanacaktır.
• Bağımsız Denetim: Üniversite + ÇŞİDB + Sivil denetim kurulu işbirliğiyle yapılacaktır.
• ZBBS Entegrasyonu: Tüm veri girişi anlık yapılacak; doluluk oranı, toplama rotaları, enerji çıktısı izlenecektir.
• Toplumsal Geri Bildirim: “Atık Takip Uygulaması” üzerinden şikâyet, öneri, raporlama sistemi aktif tutulacaktır.

8. SONUÇ, POLİTİKA ÖNERİLERİ VE KAYNAKÇA

8.1. Genel Değerlendirme

 Bu rapor, Kahramanmaraş Onikişubat İlçesi’nin atık yönetimi sistemini teknik, ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarıyla analiz ederek, uygulanabilir bir Hibrit Entegre Atık Yönetimi Modeli önermektedir.

 Yapılan analizler göstermektedir ki:

 

• İlçede yıllık 120.000 ton civarında atık üretilmekte, bunun %48’i organik, %27’si ambalaj, %10’u tekstil–elektronik, %15’i inert karakterlidir.
• Atık yönetim sistemi, ağırlıklı olarak karışık toplama ve depolamaya gönderme esasına dayanmaktadır.
• Geri dönüşüm oranı %11’in altında, organik atıkların neredeyse tamamı enerji ve kompost üretiminde değerlendirilememektedir.

Bu tablo hem çevresel sürdürülebilirlik hem de ekonomik verimlilik açısından ciddi kayıplara neden olmaktadır.

Öte yandan, Onikişubat’ın tarımsal üretim kapasitesi, sanayi çeşitliliği, kooperatif kültürü, kadın emeği, teknik belediye kapasitesi ve jeopolitik konumu, onu döngüsel ekonomi uygulamaları için ideal bir örnek ilçe hâline getirmektedir. 

8.2. Temel Bulguların Özeti

 

Başlık	Bulgular	Açıklama
Atık Miktarı	120.000 ton/yıl	2035’te ≈153.000 ton/yıl
Kompozisyon	%48 organik, %27 ambalaj	Biyogaz + Geri dönüşüm potansiyeli
Geri Dönüşüm	%11 → %55 hedef	Eko-ada + RFID + eğitim
Enerji Potansiyeli	25 milyon kWh/yıl	8.000 hane eşdeğeri
Ekonomik Fayda	120 milyon TL/yıl	Geri dönüşüm + enerji + kompost
CO₂ Azaltımı	%40 (22.000 ton/yıl)	Biyogaz + azaltılmış depolama
Sosyal Katılım	%80 farkındalık	Kadın kooperatifleri, halk eğitimi

 8.3. Politika Önerileri

Onikişubat İlçesi’nin 2035 vizyonuna ulaşabilmesi için uygulanması gereken politika öncelikleri aşağıda sıralanmıştır.

 1. Teknik Politikalar

1. Zonlama Temelli Yönetim:
• Kentsel merkezde: eko-adalar + RFID torba sistemi
• Kırsal alanlarda: biyogaz ve kompost tesisleri
• Tarihi bölgelerde: yer altı konteynerleri
• Turizm bölgelerinde: mobil toplama istasyonları
2. Entegre Altyapı Yatırımları:
• 2 adet biyogaz tesisi (2 MW)
• 1 kompost tesisi (5.000 ton/yıl)
• 60 mahallede eko-ada sistemi
3. Dijital İzleme Sistemleri:
• RFID torba ağırlık takibi
• Araç rota optimizasyonu
• Doluluk sensörleri ve veri paylaşımı (ZBBS)

 2. Ekonomik Politikalar

1. Atık Ekonomisi Modeli:
• Geri dönüştürülebilir atıklardan yıllık ≈60 M TL gelir
• Biyogazdan 35 M TL enerji satışı
• Kompost satışından 10 M TL tarım girdisi
2. Teşvik ve Finansman:
• TKDK, KOSGEB ve AB Yeşil Mutabakat hibeleri
• “Yeşil Dönüşüm Fonu” ile özel sektör ortaklığı
3. Kamu-Özel İşbirliği (PPP):
• Biyogaz ve eko-ada işletmeleri için 10+10 yıl sözleşmeli model

 3. Sosyal Politikalar

1. Kooperatifleşme:
• Kadın ve genç istihdamı için 10 mahalle bazlı kooperatif
• Geri dönüşüm noktalarının işletme hakkı bu kooperatiflere devredilmeli
2. Eğitim ve Davranışsal Dönüşüm:
• “Atık Okuryazarlığı” dersi (ilköğretim)
• Halk Eğitim Merkezlerinde sürekli eğitim programları
• “Yeşil Kart” puan sistemiyle ayrıştırma ödülleri
3. Toplumsal Farkındalık Kampanyaları:
• “Atık = Kaynak” temalı medya kampanyaları
• Geri dönüşüm festivalleri, öğrenci projeleri

 4. Yönetsel Politikalar

1. Yerel Sürdürülebilirlik Kurulu (YSK):
• Belediye + Üniversite + STK + Özel sektör + Muhtarlıklar
• Yıllık izleme raporu yayımlanmalı
2. Sıfır Atık Bilgi Sistemi (ZBBS) Entegrasyonu:
• Anlık veri akışı
• Performans bazlı denetim mekanizması
3. Sertifikasyon ve Denetim:
• Tüm kamu binaları 2030’a kadar “Sıfır Atık Belgesi” almalı
• Denetimler şeffaflık ilkesiyle halka açık yayımlanmalı

 5. Çevresel Politikalar

1. Sera Gazı Azaltım Programı:
• Atık sektöründen kaynaklı CO₂ emisyonu 2035’te %40 azaltılmalı
• Biyogaz tesislerinde karbon kredisi mekanizması devreye alınmalı
2. Plastik Poşet ve Tek Kullanımlık Ürün Politikası:
• 2028 itibarıyla poşet yasağı
• Yeniden kullanım torbaları ve doldurulabilir ambalaj sistemleri
3. Yeşil Alan–Atık Entegrasyonu:
• Kompost gübrelerin belediye parklarında kullanımı
• “Yeşil Koridorlar” projesi ile karbon yutak alanları artırılmalı

 8.4. Stratejik Sonuçlar

1. Ekolojik Sonuç:
• Depolamaya giden atık miktarında %70 azalma
• 22.000 ton CO₂ eşdeğeri azaltım
2. Ekonomik Sonuç:
• 2035 itibarıyla 120 M TL/yıl ekonomik fayda
• 600+ kişilik yeni yeşil istihdam alanı
3. Sosyal Sonuç:
• Kadın kooperatifleriyle gelir eşitsizliğinin azaltılması
• Halkın %80’inde çevre farkındalığı
4. Yönetsel Sonuç:
• ZBBS üzerinden tam izlenebilirlik
• Avrupa Yeşil Mutabakat standartlarıyla uyumlu sistem

 8.5. Nihai Vizyon (2035)

 🌍 “Onikişubat, atığını yöneten değil; atığıyla değer üreten döngüsel bir şehir modeli olacaktır.”

 Bu vizyon, sadece teknik bir dönüşümü değil, aynı zamanda kültürel bir bilinç sıçramasını da temsil etmektedir.

Onikişubat, bu modelle Türkiye’nin orta ölçekli şehirleri için örnek bir “Yeşil İlçe Laboratuvarı” olacaktır.

8.6. Kaynakça

 

• TÜİK (2024) – Belediye Atık İstatistikleri
• Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi (2023) – Çevre Yönetim Raporu
• Onikişubat Belediyesi (2024) – Saha Gözlem Raporları
• UNEP (2021) – Integrated Waste Management Guidelines
• OECD (2023) – Circular Economy Outlook
• EEA (2022) – Municipal Waste Management in Europe
• World Bank (2020) – What a Waste 2.0: Global Waste Analysis
• Kaya, A. & Çelik, S. (2019) – Yerel Yönetimlerde Atık Politikaları
• Shibata et al. (2019) – Waste-to-Energy Potential in Developing Regions
• Wilson et al. (2021) – Global Trends in Solid Waste Management
• ÇŞİDB (2023) – Sıfır Atık Yönetmeliği ve Uygulama Rehberi
• TKDK (2024) – Kırsal Kalkınma Yatırım Programı

ATIK TOPLAYICISI

 Görünmeyen Atık Kahramanları 

Sabahattin TURAN

 

Sabahın serinliğinde, bir gölge geçer sokaktan. Henüz kepenkler açılmamış, kahve makineleri çalışmamıştır. Şehrin büyük kısmı uykudadır. Ama o uykunun sessizliğini delen bir ses vardır:

Metal bir arabaya düşen şişelerin sesi.

Birileri bu şehirde, bizim attıklarımızla yeniden hayata tutunmaktadır.

Kim mi?

Bizim çoğu zaman “görmediğimiz”, görsek bile gözlerimizi kaçırdığımız atık toplayıcıları.

 

Şehirlerin ışıkları parlak, sokakları temiz görünebilir. Ama o temizliğin ardında, her sabah çuvalını sırtına almış bir insanın emeği vardır.

Bu insanlar, sadece atık toplamaz; bizim sorumluluğumuzu taşır.

Biz plastikleri ayırmaya üşenirken, onlar gecenin ayazında, elleriyle tek tek seçer.

Görünmezler ama şehrin düzenini onlar sağlar.

Düşünün, onlar olmasa şehirlerimiz neye benzerdi?

Belki bir hafta içinde, tüm “medeniyetimiz” çöp dağlarına gömülürdü.

 

O zaman sormalı:

Bu insanlar bir gereklilik midir, yoksa sistemin unuttuğu bir yamadır?

Bir toplum, kendi atığını yönetmek için yoksulluğa muhtaç olmamalıdır.

 

Onlara sık sık “kahraman” deniyor.

Ama belki de bu kelime, bir vicdan tesellisi.

Evet, yaptıkları iş kutsaldır; doğayı, kaynakları, sokaklarımızı korurlar.

Ama kahramanlık, çoğu zaman özgür bir seçimin sonucudur.

Onlarınki bir mecburiyet.

Yoksulluğun, sistemsizliğin, sosyal adaletsizliğin içinden doğmuş bir mecburiyet.

Bir kahramanlık değil, bir hayatta kalma biçimi.

 

Romantize etmeyelim.

Bir çocuğun sırtında çuval görmek, bir topluma ilham değil, utanç vermelidir.

Onların işi gereklidir;

ama bu biçimde, bu şartlarda, bu sessizlikte yürütülmesi gereksiz bir eşitsizliğin ürünüdür.

 

Bir plastik şişe, bir cam parçası, bir karton kutu…

Her biri bir hikâye anlatır.

Atık toplayıcısı, bu hikâyelerin sessiz arkeoloğudur.

Bizim “gereksiz” gördüğümüz şeyleri yeniden anlamlandırır.

Onun ellerinde bir çöp, kaynak olur.

Bizim gözden çıkardığımız, onun gözünde bir umut, bir akşam yemeğidir.

Ve o anda, şu soru çınlar insanın zihninde:

 

“Acaba gereksiz olan o mu, yoksa biz mi fazla tükettik?”

 

Atık toplayıcısı aslında bize aynayı tutar.

O aynada, kendi israfımızı, bilinçsizliklerimizi, duyarsızlığımızı görürüz.

Ve belki de en çok o yüzden gözlerimizi kaçırırız.

 

Evet, onların işi ekolojik açıdan gereklidir.

Doğanın nefes almasını sağlar, kaynak döngüsünü sürdürür.

Ama etik açıdan, bu görünmez emeğin bu kadar ağır olması kabul edilemez.

Bir şehir, geri dönüşümünü insanların sırtına değil, adaletli sistemlere yüklemelidir.

Onların varlığı, bir toplumun çevre bilincini değil; sosyal ihmallerini gösterir.

 

Bir gün, gerçekten sürdürülebilir bir şehir inşa edeceksek,

o şehirde atık toplayıcısı hâlâ çuvalla değil, hakla yaşamalıdır.

Geri dönüşüm kutularının olmadığı sokaklarda değil,

saygının ve güvenliğin olduğu sistemlerde yer almalıdır.

 

Bizim temiz gördüğümüz şehir, aslında birilerinin ellerinin nasırlarıyla temizlenmiştir.

O elleri görmezden gelmek, vicdanı kirletir.

Oysa onlar, ne dilenir ne de bekler; sadece yaşamak isterler.

Ve yaşarken de bize bir ders verirler:

 

“Bir çuvalın içinde bile, dünya kadar emek vardır.”

 

Şimdi durup düşünelim:

Onların görünmediği bir şehir, gerçekten temiz midir?

Yoksa sadece üstü örtülmüş bir vicdan mı yaşar o sokaklarda?

 

Atık toplayıcısı, sadece şehrin çöplerini değil, bizim sorumluluğumuzu da toplar.

Bu yüzden, onlara kahraman demeden önce;

onlara insanca bir yaşam sunmanın yollarını aramalıyız.

Çünkü bir toplumun medeniyeti, ne kadar çöp ürettiğiyle değil,

o çöplerin içinden kimlerin geçtiğiyle ölçülür.