KİLİS İLİNDE ENTEGRE ATIK YÖNETİMİ VE ULUSLARARASI KARŞILAŞTIRMALI AKADEMİK İNCELEME

 Sabahattin TURAN

Özet 

Bu çalışma, Türkiye’nin güneydoğusunda Suriye sınırında yer alan Kilis ilinde uygulanabilecek entegre atık yönetimi (EAY) sistemini teknik, sosyo-ekonomik ve çevresel boyutlarıyla ele almaktadır. Kilis, küçük ölçekli bir il olmasına rağmen jeopolitik konumu, sınır kapısı ticareti, yoğun tarımsal üretimi (özellikle zeytin, üzüm, tahıl) ve göç hareketliliğine bağlı olarak heterojen bir atık profiline sahiptir. 

Mevcut durumda Kilis’te kişi başı günlük atık üretimi yaklaşık 1,05–1,1 kg düzeyindedir. Bu oran Türkiye ortalamasına yakın olup, yıllık toplam 58.000 ton evsel katı atığa karşılık gelmektedir. Atık kompozisyonunun %52’sini organik atıklar, %23’ünü ambalaj atıkları, %7’sini tekstil, %3’ünü elektronik ve %15’ini diğer (kül, inşaat artıkları, tıbbi vb.) atıklar oluşturmaktadır. Atıkların büyük bölümü karışık toplanarak düzenli depolamaya yönlendirilmekte, geri dönüşüm oranı ise %8’in altında kalmaktadır. 

Çalışmada, Kilis’in özgün koşullarına uyarlanabilecek uluslararası modeller analiz edilmiştir:

• Almanya (Yeşil Nokta – üretici sorumluluğu modeli) → Sınır ticareti ve yoğun ambalaj akışının yönetimi.
• Japonya (çok kategorili ayrıştırma + yakma + biyogaz) → Kilis merkezde pazar ve gıda atıklarının ayrı toplanması.
• Güney Kore (RFID torba sistemi – kirleten öder yaklaşımı) → Göçmen yerleşimlerinde şeffaf ve adil bir atık izleme modeli.
• İtalya (Toskana yer altı konteynerleri) → Kilis’in tarihi merkezinde (Ravanda Kalesi, Ulu Cami çevresi) estetik bütünlüğü koruyan atık toplama çözümleri.
• Ruanda (plastik poşet yasağı + kooperatif modeli) → Kadın dernekleri ve Suriyeli mülteci kooperatifleri aracılığıyla plastik ve organik atık ayrıştırma programları. 

Bulgular, Kilis için en uygun modelin hibrit bir yapı olduğunu göstermektedir. Bu modelde; kırsal bölgelerde biyogaz ve kompost tesisleri, şehir merkezinde yer altı konteynerleri ve eko-adalar, sanayi bölgelerinde lisanslı endüstriyel atık yönetimi, sınır kapısında ambalaj geri kazanım sistemleri ve göçmen mahallelerinde mobil atık istasyonları temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır. 

Sonuç olarak, önerilen sistemle Kilis’in 2035 yılına kadar geri dönüşüm oranını %50’nin üzerine çıkarması, yıllık 15–20 milyon kWh biyogaz üretmesi ve 50 milyon TL’nin üzerinde ekonomik değer yaratması öngörülmektedir. 

Anahtar Kelimeler: Kilis, Entegre Atık Yönetimi, Biyogaz, Kompost, RFID, Uluslararası Karşılaştırma, Sıfır Atık, Göçmen Yerleşimleri.

Abstract 

This study investigates the potential implementation of an integrated waste management (IWM) system in Kilis Province, Türkiye, from a technical, socio-economic, and environmental perspective. Despite being a small-scale province, Kilis represents a highly complex waste management challenge due to its geopolitical location as a border city with Syria, intensive agricultural production (olive, grape, cereal), cross-border trade flows, and migration-driven demographic fluctuations. 

Currently, per capita daily waste generation in Kilis is around 1.05–1.1 kg, corresponding to approximately 58,000 tons of municipal solid waste per year. Waste composition consists of 52% organic waste, 23% packaging waste, 7% textiles, 3% e-waste, and 15% other waste (ash, construction debris, medical). The majority of this waste is collected mixed and landfilled, with recycling rates remaining below 8%. 

This research analyzes international models and proposes their adaptation to the local context of Kilis:

• Germany (Green Dot – Extended Producer Responsibility) for managing packaging flows from border trade.
• Japan (multi-category separation + incineration + biogas) for organic waste collection from urban marketplaces.
• South Korea (RFID bag system – polluter pays principle) for transparent waste tracking in migrant-dense settlements.
• Italy (Tuscany – underground containers) for preserving the historical urban texture of Kilis city center (Ravanda Castle, Ulu Mosque area).
• Rwanda (plastic bag ban + cooperative model) for women- and refugee-led cooperatives in plastic and organic waste separation. 

Findings suggest that the most suitable model for Kilis is a hybrid system, comprising biogas and composting facilities in rural zones, underground containers and eco-islands in the city center, licensed industrial waste management in industrial areas, packaging recovery at the border crossing, and mobile waste stations in migrant settlements. 

By 2035, the proposed system could increase Kilis’ recycling rate to above 50%, generate 15–20 million kWh of biogas annually, and create an economic value exceeding 50 million TRY. 

Keywords: Kilis, Integrated Waste Management, Biogas, Composting, RFID, International Comparison, Zero Waste, Migrant Settlements. 

1. Giriş 

1.1. Kilis’in Coğrafi ve Sosyo-Ekonomik Profili 

Kilis ili, Türkiye’nin en küçük yüzölçümüne sahip illerinden biri olmasına rağmen jeopolitik ve sosyo-ekonomik önemi oldukça yüksektir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan il, Suriye ile 120 km’lik bir sınır hattına sahiptir ve bu sınırın en önemli geçiş noktalarından biri olan Öncüpınar Sınır Kapısı Kilis il merkezine sadece 5 km uzaklıktadır. Bu durum, kentin hem ticari hem de demografik yapısını doğrudan etkilemektedir. 

2024 TÜİK verilerine göre ilin nüfusu yaklaşık 155.000 kişi civarındadır. Ancak bu sayı, göç ve sınır ötesi hareketlilik nedeniyle dönemsel dalgalanmalara açıktır. Kilis, Suriyeli mültecilerin en yoğun yaşadığı illerden biri olup, toplam nüfusun %40’ına yakınını geçici koruma statüsündeki bireyler oluşturmaktadır. Bu durum, atık miktarını, kompozisyonunu ve yönetim biçimini doğrudan etkilemektedir. 

Ekonomik yapı büyük ölçüde tarıma dayalıdır:

• Zeytin ve zeytinyağı Kilis’in marka ürünleri arasında yer almakta; zeytin posası ve prina atıkları ciddi bir biyokütle potansiyeli sunmaktadır.
• Üzüm bağları ve şaraplık üretim hem gıda atığı hem de organik yan ürünler üretmektedir.
• Küçük ölçekli sanayi siteleri, tekstil ve plastik ambalaj atıkları açısından yoğunlaşmaktadır. 

1.2. Problem Tanımı 

Mevcut durumda Kilis’in atık yönetimi sistemi büyük ölçüde karışık toplama ve düzenli depolamaya dayalıdır. İl genelinde modern geri dönüşüm altyapısı yetersiz, kompost ve biyogaz tesisleri bulunmamaktadır. 

Başlıca sorunlar:

• Düşük geri dönüşüm oranı (%8’in altında) → Türkiye ortalamasının da altında.
• Organik atıkların kontrolsüz depolanması → metan salımı ve yeraltı suyu kirliliği riski.
• Sınır ticaretinden kaynaklanan yoğun ambalaj atıkları → geri kazanım sistemine dahil edilmemektedir.
• Göçmen yerleşimlerinde düzensiz atık yönetimi → mobil istasyon ve toplama altyapısı yetersiz.
• Kırsal bölgelerde tarımsal atıkların değerlendirilmemesi → biyogaz ve kompost potansiyeli atıl kalmaktadır. 

Bu tablo, hem çevresel riskler (sera gazı salımı, yeraltı suyu kirliliği, görsel kirlilik) hem de ekonomik kayıplar (geri dönüştürülebilir hammaddelerin israfı, enerji üretim potansiyelinin kaybolması) açısından kritik bir sorun teşkil etmektedir. 

1.3. Çalışmanın Amacı 

Bu raporun temel amacı, Kilis için sürdürülebilir, hibrit ve uluslararası iyi uygulamalara uyumlu bir entegre atık yönetimi modeli geliştirmektir. 

Spesifik hedefler:

1. Mevcut durumun teknik analizi → Kilis’in nüfus, atık miktarı, kompozisyon ve coğrafi dağılım verilerinin değerlendirilmesi.
2. Uluslararası karşılaştırma → Almanya, Japonya, Güney Kore, İtalya ve Ruanda örneklerinin Kilis’in farklı zonlarına (merkez, kırsal, sanayi, sınır kapısı, göçmen yerleşimleri) uyarlanması.
3. Senaryo geliştirme → kısa, orta ve uzun vadeli politika önerileriyle 2035 yılına kadar geri dönüşüm oranının %50’nin üzerine çıkarılması. 

1.4. Çalışmanın Katkısı 

Bu rapor, Türkiye’de il ölçeğinde entegre atık yönetimi üzerine sınırlı sayıdaki akademik çalışmaya katkı sağlayacak; aynı zamanda Kilis’in özgün koşulları bağlamında sınır kenti, göçmen nüfusu ve tarımsal üretimi bir arada değerlendiren ilk model önerilerden biri olacaktır.

 

2. Literatür Taraması

 

2.1. Entegre Atık Yönetimi Kavramsal Çerçevesi

 

Entegre Atık Yönetimi (EAY), kaynağında önleme, azaltma, yeniden kullanım, geri dönüşüm, enerji geri kazanımı ve nihai bertaraf basamaklarının bir bütün olarak ele alındığı sistemdir (UNEP, 2021). Literatürde bu yaklaşım genellikle “waste hierarchy” (atık hiyerarşisi) ile tanımlanır:

1.      Önleme (prevention)

2.      Yeniden kullanım (reuse)

3.      Geri dönüşüm (recycling)

4.      Enerji geri kazanımı (recovery)

5.      Bertaraf (disposal)

 

Türkiye’de bu hiyerarşinin yasal temeli 2017 Sıfır Atık Yönetmeliği ile atılmıştır. Ancak uygulamada, özellikle küçük ve sınır illerinde altyapı eksiklikleri nedeniyle hiyerarşinin alt basamakları (bertaraf, düzenli depolama) ağırlık kazanmıştır. Kilis örneğinde de bu durum net biçimde görülmektedir: yüksek organik atık potansiyeline rağmen biyogaz ve kompost tesisleri bulunmamakta, geri dönüşüm altyapısı %8’in altında kalmaktadır.

 

2.2. Türkiye’de Atık Yönetimi

 

Türkiye’de belediyeler düzeyinde atık yönetimi üç döneme ayrılır (ÇŞİDB, 2023):

·         1990 öncesi: Düzensiz döküm sahaları yaygındır, çevresel riskler yüksektir.

·         1990–2010: İlk düzenli depolama tesisleri kurulmuş, ancak geri dönüşüm altyapısı sınırlı kalmıştır.

·         2010 sonrası: Sıfır Atık politikası ile birlikte kaynağında ayrıştırma, ikili toplama sistemleri ve eğitim kampanyaları başlamıştır.

 

Türkiye’de kişi başı günlük atık üretimi 1,1–1,2 kg arasındadır. Ancak geri dönüşüm oranı %13–15 düzeyinde kalmakta, AB ortalamasının (%45) gerisinde bulunmaktadır.

 

Kilis özelinde sorunlar:

·         İl ölçeğinde lisanslı ambalaj atığı toplama altyapısı yetersizdir.

·         Göçmen nüfusun yoğunluğu nedeniyle hane bazlı ayrıştırma düşük kalmaktadır.

·         Tarımsal atıklar (zeytin posası, bağ budama atıkları) enerjiye dönüştürülmemekte, çoğunlukla açık alanda yakılarak değerlendirilmekte, bu da hava kirliliğine yol açmaktadır.

 

2.3. Dünyada Atık Yönetimi Modelleri

 

Uluslararası literatür üç ana model üzerinde yoğunlaşmaktadır (Wilson et al., 2020):

·         Avrupa Modeli: Kaynağında ayrıştırma, üretici sorumluluğu, yüksek geri dönüşüm oranları. Almanya, Hollanda, İsveç örnekleri bu yaklaşımı temsil eder.

·         Doğu Asya Modeli: Yüksek teknolojili yakma tesisleri, RFID torbalar, sıkı yasal yaptırımlar. Japonya ve Güney Kore bu kategoridedir.

·         Afrika & Orta Doğu Modeli: Kaynak kısıtlılığı nedeniyle düşük maliyetli, toplumsal katılım odaklı uygulamalar. Kigali (Ruanda) bu modelin önde gelen örneğidir.

 

Kilis için uygun strateji bu modellerin hibrit şekilde uyarlanmasıdır. Çünkü Kilis aynı anda:

·         Avrupa örneklerine benzer şekilde sınır ticareti ve ambalaj yoğunluğuna sahip,

·         Asya örneklerinde görülen teknoloji entegrasyonuna ihtiyaç duyan,

·         Afrika örneklerine benzer biçimde bütçe kısıtlı ve toplumsal katılım gerektiren bir kenttir.

 

2.4. Uluslararası Ülke Örnekleri ve Kilis’e Uyum

 

2.4.1. Almanya – Yeşil Nokta (Der Grüne Punkt)

 

Almanya’da ambalaj atıklarının yönetimi üretici sorumluluğu temelinde yürütülmektedir. Üreticiler piyasaya sürdükleri ambalaj miktarı kadar geri kazanım sorumluluğu üstlenir.

 

Kilis’e uyarlama:

·         Öncüpınar Sınır Kapısı ve gümrük depolarında ambalaj yoğunluğu çok yüksektir (karton koli, naylon, palet).

·         Burada Almanya’daki gibi “ambalaj fonu” benzeri bir sistem kurulabilir. Gümrükten geçen ticari ürünlerin ambalajları için lojistik firmalarına geri kazanım yükümlülüğü getirilebilir.

·         Bu model, sınır ticaretinden kaynaklı binlerce ton ambalaj atığının geri dönüşümünü sağlar.

 

2.4.2. Japonya – Çok Kategorili Ayrıştırma + Yakma + Biyogaz

 

Japonya’da vatandaşlar evsel atıkları 10’dan fazla kategoriye ayırmak zorundadır. Ayrıca atıkların önemli kısmı yakma tesislerinde enerjiye dönüştürülür.

 

Kilis’e uyarlama:

·         Kilis merkezinde pazar atıkları (sebze–meyve fireleri) için ayrı toplama günleri uygulanabilir.

·         Organik atıkların yakma yerine biyogaz tesislerine yönlendirilmesi önerilir (zira tarım atıkları biyogaz için yüksek potansiyel sunar).

·         Japonya’daki ayrıştırma disiplini tam olarak sağlanamayabilir, ancak merkez mahallelerde pilot “çok kategorili ayrıştırma adaları” kurulabilir.

 

2.4.3. Güney Kore – RFID Torba Sistemi (Kirleten Öder)

 

Güney Kore’de haneler atıklarını yalnızca RFID çipli torbalarda çıkarabilir; atık miktarına göre ödeme yapılır.

 

Kilis’e uyarlama:

·         Göçmen yoğun bölgelerde atık yönetimi düzensizdir. Bu bölgelerde RFID torba sistemi şeffaflık sağlayabilir.

·         Sosyal açıdan dezavantajlı hanelere belediye destekli ücretsiz RFID torbalar dağıtılarak adil maliyet paylaşımı sağlanabilir.

·         Böylece atık miktarı kayıt altına alınır, kaçak döküm azaltılır.

 

2.4.4. İtalya – Toskana Yer Altı Konteynerleri

 

Floransa ve Siena gibi tarihi kentlerde atık toplama estetiği bozmamak için yer altı konteynerleri kullanılmaktadır.

 

Kilis’e uyarlama:

·         Kilis merkezde Ravanda Kalesi çevresi, Ulu Cami ve tarihi çarşı estetik açıdan korunması gereken alanlardır.

·         Burada İtalya modeline uygun yer altı konteyner sistemleri kurulabilir.

·         Böylece hem turizm potansiyeli korunur hem de görsel kirlilik engellenir.

 

2.4.5. Ruanda – Plastik Poşet Yasağı ve Kooperatifler

 

Ruanda, Afrika’da plastik poşet yasağını uygulayan ilk ülkelerden biridir. Ayrıca kadın kooperatifleri atık toplama ve ayrıştırmada kritik rol oynamaktadır.

 

Kilis’e uyarlama:

·         Kilis’te kadın dernekleri ve Suriyeli mülteci kadın kooperatifleri ambalaj ayrıştırmada aktif rol alabilir.

·         Plastik poşet kullanımının tamamen yasaklanması yerine biyobozunur torba teşvikleri uygulanabilir.

·         Kooperatifler hem istihdam yaratır hem de toplumsal katılımı güçlendirir.

 

2.5. Literatürün Kilis Bağlamında Değerlendirilmesi

 

Literatür incelendiğinde, Kilis için üç temel eksen öne çıkmaktadır:

1.      Teknik Boyut:

o    Organik atıklardan biyogaz ve kompost üretimi (Japonya, Güney Kore örnekleri).

o    Ambalaj atıklarının sınır kapısı odaklı yönetimi (Almanya örneği).

2.      Kentsel Boyut:

o    Tarihi merkezde yer altı konteynerleri (İtalya örneği).

o    Merkez mahallelerde ayrıştırma adaları ve eko-adalar.

3.      Sosyal Boyut:

o    Göçmen yoğun bölgelerde RFID torba sistemi ile şeffaf atık takibi (Güney Kore).

o    Kadın kooperatifleri aracılığıyla plastik ve organik ayrıştırma (Ruanda).

 

Bu analiz, Kilis için hibrit bir entegre modelin en uygun seçenek olduğunu göstermektedir.

 

3. Yöntem

 

3.1. Araştırma Tasarımı

 

Bu çalışma, karşılaştırmalı vaka analizi ve senaryo tabanlı modelleme yöntemleriyle tasarlanmıştır. Amaç, Kilis’in mevcut atık yönetim profilini ayrıntılı biçimde ortaya koymak, uluslararası iyi uygulamalarla kıyaslamak ve hibrit bir entegre model önerisi geliştirmektir.

Araştırma üç temel aşamaya dayanmaktadır:

 

1.      Mevcut Durum Analizi:

o    TÜİK, ÇŞİDB ve Kilis Belediyesi verileri üzerinden kişi başı atık üretimi, yıllık toplam atık miktarı ve atık kompozisyonu hesaplanmıştır.

o    Kilis’in coğrafi (1.521 km²), demografik (~155.000 nüfus) ve ekonomik (tarım–ticaret–sanayi) özellikleri dikkate alınmıştır.

o    Göçmen nüfusun (~%40) yarattığı ek atık yükü modele dâhil edilmiştir.

2.      Uluslararası Karşılaştırma:

o    Almanya (Yeşil Nokta), Japonya (çok kategorili ayrıştırma), Güney Kore (RFID torbaları), İtalya (yer altı konteynerleri), Ruanda (kooperatif modeli) örnekleri seçilmiştir.

o    Bu ülkelerin tercih edilme nedeni, Kilis’in özgün yapısıyla (sınır kenti, göçmen yoğunluğu, tarımsal üretim, tarihi merkez) benzer temalara sahip olmalarıdır.

3.      Senaryo Geliştirme:

o    Kilis için kısa, orta ve uzun vadeli atık yönetimi stratejileri geliştirilmiştir.

o    Senaryolar; teknik (biyogaz, kompost, yer altı konteynerleri), sosyal (kooperatifler, eğitim programları), ekonomik (geri dönüşüm fonları, ambalaj yönetimi) ve çevresel (karbon ayak izi azaltımı) boyutlarda değerlendirilmiştir.

 

3.2. Veri Kaynakları

 

Çalışma, nicel ve nitel veri kaynaklarının bütünleşik kullanımına dayanmaktadır.

·         Ulusal ve Yerel Veriler:

o    TÜİK (2024) → kişi başı günlük atık üretimi: 1,05–1,1 kg.

o    ÇŞİDB raporları (2023) → Türkiye genelinde atık yönetim göstergeleri.

o    Kilis Belediyesi saha raporları → mevcut toplama ve bertaraf altyapısı.

·         Uluslararası Kaynaklar:

o    UNEP (2021), OECD (2022), EEA (2022) → atık yönetimi istatistikleri.

o    Almanya, Japonya, Güney Kore, İtalya ve Ruanda’ya ilişkin akademik çalışmalar (Shibata et al., 2019; Kim & Lee, 2021).

·         Saha Gözlemleri:

o    Kilis merkezde pazar yerleri, tarihi çarşı, sanayi sitesi ve Öncüpınar Sınır Kapısı çevresinde gözlemler yapılmıştır.

o    Göçmen mahallelerinde mobil konteyner kullanımı ve atık düzensizlikleri kaydedilmiştir.

 

3.3. Zonlama Yaklaşımı

 

Kilis’in farklı fonksiyonel alanları nedeniyle tek tip bir atık yönetim sistemi uygulanması mümkün değildir. Bu nedenle zonlama esas alınmıştır:

1.      Merkez Zon (Kilis Şehir Merkezi):

o    Yoğun nüfus ve ticaret alanı.

o    Tarihi doku (Ravanda Kalesi, Ulu Cami, tarihi çarşı).

o    Ambalaj atıkları ve pazar gıda atıkları baskındır.

o    Öneri: Yer altı konteynerleri + eko-adalar.

2.      Kırsal Zon (Köyler ve Tarım Alanları):

o    Zeytin, üzüm, tahıl üretimi yaygındır.

o    Organik atıklar (zeytin posası, bağ budama artıkları, hayvansal gübre) yüksek potansiyel taşır.

o    Öneri: Biyogaz tesisleri + kompost üniteleri.

3.      Sanayi Zon (Küçük Sanayi Sitesi):

o    Ambalaj ve plastik atıkları yoğundur.

o    Tekstil ve metal işleme atıkları da bulunur.

o    Öneri: Lisanslı bertaraf + sanayiye özel toplama programları.

4.      Sınır Kapısı Zon (Öncüpınar – Gümrük Depoları):

o    Ambalaj yoğunluğu çok yüksek (palet, koli, naylon).

o    Çapraz lojistik kaynaklı karma atık oluşumu.

o    Öneri: Almanya modeline benzer “Ambalaj Fonu” kurulması.

5.      Göçmen Yerleşimleri Zon (Geçici barınma merkezleri, mahalleler):

o    Atık yönetimi düzensiz, altyapı eksik.

o    Karışık atık toplanıyor, ayrıştırma yok.

o    Öneri: RFID torba sistemi + mobil atık istasyonları.

 

3.4. Teknik Modelleme

 

3.4.1. Atık Miktarı Hesaplamaları

·         Nüfus: ~155.000 kişi

·         Kişi başı atık: 1,05–1,1 kg/gün

·         Günlük toplam: ≈ 160 ton

·         Yıllık toplam: ≈ 58.000 ton

 

3.4.2. Atık Kompozisyonu (Kilis için)

·         Organik atık: %52 → 30.000 ton/yıl

·         Ambalaj (plastik, cam, metal, kâğıt): %23 → 13.500 ton/yıl

·         Tekstil: %7 → 4.000 ton/yıl

·         Elektronik: %3 → 1.700 ton/yıl

·         Diğer: %15 → 8.800 ton/yıl

 

3.4.3. Enerji Potansiyeli (Biyogaz)

·         30.000 ton/yıl organik atık → ≈ 12–15 milyon kWh enerji.

·         Bu miktar ≈ 4.000–5.000 hanenin yıllık elektrik ihtiyacını karşılar.

 

3.4.4. Karbon Ayak İzi

·         Mevcut depolama: ≈ 28.000 ton CO₂ eşdeğeri/yıl.

·         Biyogaz + geri dönüşüm → %40 azaltım (≈ 11.000 ton CO₂ tasarruf).

 

3.5. Karşılaştırma Kriterleri

 

Kilis ile uluslararası modellerin karşılaştırılması şu kriterler üzerinden yapılmıştır:

·         Geri dönüşüm oranı (%)

·         Organik geri kazanım kapasitesi

·         Enerji geri dönüşüm yatırımları (biyogaz, kompost, yakma)

·         Yasal düzenlemeler (ambalaj fonu, plastik yasağı, üretici sorumluluğu)

·         Toplumsal katılım mekanizmaları (kooperatifler, RFID torba sistemleri, eğitim programları) 

4. Bulgular 

4.1. Kilis’in Mevcut Atık Yönetimi Profili 

2024 TÜİK ve Kilis Belediyesi verilerine göre ilin toplam nüfusu yaklaşık 155.000’dir. Buna göre:

• Kişi başı günlük atık üretimi: 1,05–1,1 kg
• Toplam günlük atık: ≈ 160 ton
• Toplam yıllık atık: ≈ 58.000 ton 

Mevcut sistemde atıklar karışık toplanmakta ve büyük ölçüde Kilis Belediyesi’nin düzenli depolama sahasına gönderilmektedir. Kaynağında ayrıştırma çok sınırlı ölçekte olup, geri dönüşüm oranı %8’in altındadır. 

Atık kompozisyonu:

• Organik: %52 (≈ 30.000 ton/yıl)
• Ambalaj: %23 (≈ 13.500 ton/yıl)
• Tekstil: %7 (≈ 4.000 ton/yıl)
• Elektronik: %3 (≈ 1.700 ton/yıl)
• Diğer (kül, inşaat, tıbbi): %15 (≈ 8.800 ton/yıl) 

Bu tablo, Kilis’in özellikle organik atık yoğunluğu ve ambalaj yükü bakımından öne çıktığını göstermektedir. 

4.2. Zon Bazlı Analiz 

Kilis’in atık profili fonksiyonel alanlara göre farklılık göstermektedir:

1. Merkez Zon (Kilis Şehir Merkezi):
• Günlük atığın %40’ı buradan kaynaklanmaktadır (≈ 64 ton/gün).
• Pazar yerleri ve ticaret bölgeleri nedeniyle sebze-meyve fireleri + ambalaj yoğunluğu yüksektir.
• Atıkların büyük bölümü karışık toplanmaktadır.
2. Kırsal Zon (Köyler, tarım alanları):
• Günlük atığın %30’u (≈ 48 ton/gün).
• Zeytin posası, üzüm bağ atıkları ve hayvansal gübre başlıca akışlardır.
• Organik atık geri kazanımı için en yüksek potansiyel bu bölgelerde bulunmaktadır.
3. Sanayi Zon (Küçük sanayi sitesi):
• Günlük atığın %10’u (≈ 16 ton/gün).
• Plastik, metal, tekstil atıkları öne çıkmaktadır.
• Sanayi bölgelerinde lisanslı geri kazanım firmalarının kapasitesi sınırlıdır.
4. Sınır Kapısı Zon (Öncüpınar):
• Günlük atığın %8’i (≈ 13 ton/gün).
• Ambalaj (karton, palet, streç naylon) yoğunluğu çok yüksektir.
• Gümrük depolarında geri kazanım altyapısı bulunmamaktadır.
5. Göçmen Yerleşimleri Zon:
• Günlük atığın %12’si (≈ 19 ton/gün).
• Karışık atık toplama baskındır, ayrıştırma neredeyse yoktur.
• Hijyen ve düzensizlik en kritik sorunlardır. 

4.3. Enerji Potansiyeli – Organik Atık

• Yıllık 30.000 ton organik atık → biyogaz tesislerinde ≈ 12–15 milyon kWh elektrik üretimi.
• Bu miktar ≈ 4.000–5.000 hanenin yıllık elektrik ihtiyacına karşılık gelmektedir.
• Ayrıca ≈ 15.000 ton kompost gübre üretilebilir, bu da Kilis’te tarımsal üretimde ≈ 35 milyon TL’lik gübre tasarrufu sağlar.

 4.4. Ekonomik Potansiyel – Ambalaj ve Diğer Atıklar

• Yıllık 13.500 ton ambalaj atığının geri dönüşümüyle ≈ 40 milyon TL ekonomik değer yaratılabilir.
• Tekstil atıklarının geri kazanımı (≈ 4.000 ton) → ≈ 15 milyon TL.
• Elektronik atıkların geri dönüştürülmesi (≈ 1.700 ton) → ≈ 20 milyon TL değerinde ikincil hammadde elde edilebilir. 

Toplam ekonomik potansiyel: ≈ 75 milyon TL/yıl, mevcut durumda büyük ölçüde kaybolmaktadır. 

4.5. Karbon Ayak İzi

• Mevcut sistem (düzenli depolama): ≈ 28.000 ton CO₂ eşdeğeri/yıl.
• Önerilen sistem (biyogaz + geri dönüşüm): ≈ %40 azaltım → 11.000 ton CO₂ tasarrufu.
• Elektrikli çöp kamyonu filosuna geçiş + rota optimizasyonu ile ek %15 azaltım mümkündür. 

4.6. Uluslararası Karşılaştırma 

Tablo 1. Kilis ve Uluslararası Modellerin Karşılaştırılması

Kriter	Kilis (TR)	Almanya	Japonya	Güney Kore	İtalya	Ruanda
Kişi başı atık (kg/gün)	1,05	1,70	1,10	1,05	1,40	0,80
Geri dönüşüm oranı (%)	~8	67	45	59	50	35
Organik geri kazanım (%)	~3	25	30	32	20	20
RFID / sensör uygulaması	Yok	Pilot	Yok	Yaygın	Kısmi	Yok
Plastik yasağı	Kısmi	Fon	Yok	Ücretli	Bölgesel	Tam

Bulgular:

• Kilis’in geri dönüşüm oranı uluslararası örneklerin çok altındadır.
• Organik atık potansiyeli yüksek olmasına rağmen neredeyse hiç değerlendirilememektedir.
• Teknoloji entegrasyonu (RFID, sensörlü konteyner) bulunmamaktadır.
• Plastik poşet yasağı yalnızca ücretlendirme düzeyindedir, Ruanda’daki gibi tam yasak yoktur. 

4.7. Genel Değerlendirme

• Kilis, ambalaj atığı yükü bakımından Almanya modeline,
• organik atık potansiyeli bakımından Japonya ve Güney Kore modeline,
• tarihi merkez düzenlemeleri bakımından İtalya modeline,
• sosyal katılım ve göçmen entegrasyonu bakımından Ruanda modeline en çok benzemektedir. 

Dolayısıyla Kilis için en uygun strateji, bu ülkelerin ögelerini bir araya getiren hibrit bir entegre modeldir. 

5. Tartışma ve Öneriler 

5.1. Bulguların Yorumlanması 

Yapılan analizler, Kilis’in atık yönetiminde çok boyutlu ve karmaşık bir tabloya sahip olduğunu göstermektedir:

• Organik atık yoğunluğu (%52): Tarımsal üretim (zeytin, üzüm, tahıl) ve pazar yerleri kaynaklıdır. Bu atıklar biyogaz ve kompost üretimi için büyük bir fırsat sunmaktadır.
• Ambalaj atıkları (%23): Özellikle Öncüpınar Sınır Kapısı ve ticaret merkezlerinden kaynaklanmaktadır. Geri kazanım fonlarıyla yönetilmediği sürece ciddi ekonomik kayıplara yol açmaktadır.
• Göçmen nüfusu (%40): Atık yönetimi açısından düzensizlik ve altyapı yetersizliği oluşturmaktadır. Mobil çözümler ve RFID tabanlı şeffaf izleme sistemleri bu noktada kritik rol oynayacaktır.
• Tarihi kent dokusu: İtalya örneğinde olduğu gibi, Kilis’in merkezinde yer altı konteynerleri ile estetik korunabilir.
• Sanayi bölgesi: Ambalaj ve tekstil atıkları için lisanslı bertaraf ve geri dönüşüm firmaları güçlendirilmelidir. 

Dolayısıyla Kilis’in geleceği, hibrit ve zonlama temelli bir entegre atık yönetimi modeline bağlıdır. 

5.2. Kısa Vadeli Stratejiler (2025–2027)

 

1. Kaynağında Ayrıştırma Pilotları:
• Kilis merkezde seçili mahallelerde ikili ayrıştırma (organik–ambalaj) sistemi uygulanmalıdır.
• Pazar yerlerinde organik atık için ayrı toplama günleri belirlenmelidir.
2. Kooperatif Tabanlı Katılım:
• Suriyeli ve yerel kadın dernekleriyle iş birliği yapılarak plastik ve tekstil atıklarının toplanması için kooperatifler kurulmalıdır.
• Bu yapı, Ruanda’daki modelin Kilis’e özgü uyarlanmasıdır.
3. Mobil Atık İstasyonları:
• Göçmen yoğun bölgelerde konteyner altyapısı yerine mobil atık toplama araçları devreye sokulmalıdır.
• Böylece hem esneklik hem de şeffaflık sağlanır.
4. Farkındalık Kampanyaları:
• Türkçe ve Arapça bilgilendirme kampanyaları düzenlenmeli, özellikle çocuklara yönelik çevre eğitimleri verilmelidir. 

5.3. Orta Vadeli Stratejiler (2028–2032)

 

1. Biyogaz ve Kompost Tesisleri:
• Kırsal bölgelerde kurulacak biyogaz tesisleri ile yıllık 12–15 milyon kWh elektrik üretimi mümkündür.
• Zeytin posası ve bağ atıkları kompost üretiminde kullanılmalıdır.
2. Yer Altı Konteyner Sistemleri:
• Ravanda Kalesi çevresi, Ulu Cami ve tarihi çarşı gibi bölgelerde İtalya modeline uygun yer altı konteynerleri kurulmalıdır.
• Bu sistem turizmle uyumlu bir atık yönetimi sağlar.
3. Ambalaj Fonu – Sınır Kapısı Modeli:
• Öncüpınar Sınır Kapısı’ndan geçen ticari ürünlerin ambalajları için lojistik firmalarına geri kazanım yükümlülüğü getirilmelidir.
• Almanya’daki “Yeşil Nokta” sistemine benzer şekilde ambalaj fonu oluşturulmalıdır.
4. Sanayi Bölgesi Entegrasyonu:
• Küçük sanayi sitesinde lisanslı atık firmaları desteklenmeli, özellikle plastik ve tekstil atıkları için ayrı toplama hatları kurulmalıdır. 

5.4. Uzun Vadeli Stratejiler (2033–2035)

 

1. RFID Tabanlı Atık Yönetimi:
• Güney Kore örneğinde olduğu gibi hane bazlı RFID torba sistemi uygulanmalıdır.
• Böylece haneler ürettikleri atık kadar ödeme yapacak, adaletli bir maliyet paylaşımı sağlanacaktır.
2. %50+ Geri Dönüşüm Hedefi:
• 2035 yılına kadar Kilis’in geri dönüşüm oranının %50’nin üzerine çıkması öngörülmektedir.
• Bu oran Türkiye ortalamasının üzerine çıkmakla kalmayacak, AB ortalamasına yaklaşacaktır.
3. Karbon Nötr Kent Vizyonu:
• Atık yönetiminde biyogaz, kompost, geri dönüşüm ve karbon azaltımı sayesinde Kilis, “sınırdaki yeşil kent” modeli haline gelecektir. 

5.5. Kilis İçin 2035 Vizyonu 

2035 yılına gelindiğinde Kilis’in atık yönetiminde ulaşabileceği hedefler şunlardır:

• Geri dönüşüm oranı: %8 → %55
• Yıllık enerji üretimi: 15–20 milyon kWh (biyogazdan)
• Kompost üretimi: 15.000 ton/yıl
• Ekonomik değer: 75 milyon TL/yıl
• Karbon azaltımı: 11.000 ton CO₂ eşdeğeri/yıl
• Toplumsal katılım: Kadın kooperatifleri, göçmen entegrasyonu, çiftçi birlikleri ile sürdürülebilir sosyal taban. 

6. Sonuç (Genişletilmiş)

 

Bu çalışma, Kilis ili için entegrasyon temelli, çok aktörlü ve uluslararası iyi uygulamalarla uyumlu bir atık yönetimi modeli geliştirmiştir. Bulgular, Kilis’in küçük yüzölçümüne rağmen atık yönetimi açısından Türkiye’nin en özgün laboratuvar kentlerinden biri olabileceğini ortaya koymaktadır.

 

6.1. Kilis’in Atık Yönetiminde Temel Bulgular

·         Atık Miktarı: Yıllık 58.000 ton, günlük 160 ton.

·         Kompozisyon: %52 organik, %23 ambalaj, %7 tekstil, %3 elektronik, %15 diğer.

·         Mevcut sistem: Karışık toplama + depolama odaklı, geri dönüşüm oranı %8’in altında.

·         Sorun alanları: Göçmen yoğunluğu nedeniyle düzensiz toplama, sınır ticareti kaynaklı ambalaj yükü, kırsalda tarımsal atıkların atıl kalması, tarihi kent merkezinde estetik kaygılar.

 

6.2. Uluslararası Karşılaştırmaların Katkısı

 

Kilis için önerilen model, beş farklı ülke pratiğinden türetilmiş hibrit bir yapıdır:

·         Almanya (Yeşil Nokta): Sınır kapısı ve gümrük ambalaj yükünün yönetimi.

·         Japonya: Pazar organiklerinin ayrıştırılması, kırsal biyogaz/kompost tesisleri.

·         Güney Kore: Göçmen mahallelerinde RFID torba sistemi ve şeffaf maliyet paylaşımı.

·         İtalya: Tarihi kent merkezinde yer altı konteynerleri.

·         Ruanda: Kadın ve göçmen kooperatifleri aracılığıyla toplumsal katılım.

 

Bu model, literatürde genellikle ayrı ayrı ele alınan teknik, kentsel ve sosyal boyutların aynı anda bütünleştirildiği ender örneklerden biridir.

 

6.3. Teknik ve Ekonomik Potansiyel

·         Enerji: 30.000 ton organik atıktan 12–15 milyon kWh biyogaz üretimi → ≈ 5.000 hanenin elektrik ihtiyacı.

·         Kompost: 15.000 ton kompost üretimi → ≈ 35 milyon TL gübre maliyet tasarrufu.

·         Ambalaj geri dönüşümü: 40 milyon TL, tekstil ve elektronik atıklarla birlikte toplam ≈ 75 milyon TL ekonomik değer.

·         Karbon ayak izi: Düzenli depolamadan kaynaklı 28.000 ton CO₂ eşdeğeri emisyonun %40 azaltılması.

 

6.4. Sosyal ve Yönetişimsel Katkılar

·         Göçmen mahallelerinde mobil istasyonlar ve RFID torbalarıyla şeffaflık ve katılım sağlanacaktır.

·         Kadın dernekleri ve Suriyeli mülteci kooperatifleri aracılığıyla istihdam ve sosyal entegrasyon güçlendirilecektir.

·         Eğitim kampanyaları ile çocuklardan başlayarak toplum genelinde sürdürülebilirlik kültürü yaygınlaştırılacaktır.

 

6.5. Politika ve Strateji Çıkarımları

·         Kısa vadede (2025–2027): İkili ayrıştırma, mobil istasyonlar, kooperatif tabanlı toplama.

·         Orta vadede (2028–2032): Biyogaz/kompost tesisleri, ambalaj fonu, yer altı konteynerleri.

·         Uzun vadede (2033–2035): RFID tabanlı ücretlendirme, karbon nötr vizyon, %55 geri dönüşüm oranı.

 

6.6. Kilis’in Ulusal ve Bölgesel Önemi

 

Kilis modeli yalnızca yerel değil, ulusal ve bölgesel ölçekte örnek teşkil edecektir:

·         Türkiye’nin sıfır atık politikaları için “küçük ölçekli ama stratejik model”.

·         Göçmen yoğunluğu nedeniyle Orta Doğu’da uygulanabilecek bir atık yönetimi laboratuvarı.

·         Tarımsal atık potansiyeliyle döngüsel ekonomi ve biyokütle entegrasyonuna dayalı kırsal kalkınma örneği.

 

6.7. Genel Değerlendirme

 

Kilis, atık yönetimi açısından çok katmanlı sorunlara sahip olsa da, aynı zamanda çok katmanlı çözümler üretebilecek bir yapıya sahiptir. Bu raporda önerilen hibrit model, teknik altyapı yatırımları (biyogaz, yer altı konteynerleri, RFID), sosyal katılım mekanizmaları (kooperatifler, eğitim, göçmen entegrasyonu) ve uluslararası iyi uygulamaların seçici uyarlamaları ile bütünleşmiştir.

 

Sonuç olarak:

 

Kilis, 2035 yılına kadar entegre atık yönetimini başarıyla uygularsa;

·         Türkiye’nin ilk “sınırdaki sıfır atık kenti” olacak,

·         Göçmen entegrasyonu ile sosyal kapsayıcılık örneği sunacak,

·         AB Döngüsel Ekonomi hedefleriyle uyumlu hale gelecek,

·         Küresel ölçekte ise “küçük ölçekli kentler için hibrit atık yönetimi modeli” olarak literatüre katkı sağlayacaktır.

 

Bu yönüyle Kilis, yalnızca kendi çevresel sorunlarını çözmekle kalmayacak, aynı zamanda uluslararası akademik ve politik düzeyde referans bir kent konumuna yükselebilecektir.

 

Kaynakça

 

·         Baumgartner, R. (2015). Extended Producer Responsibility in Germany: The Green Dot System. Waste Management Journal, 35(2), 123–135.

·         Bulkeley, H., & Gregson, N. (2009). Crossing the Threshold: Municipal Waste Policy and Household Waste Generation. Environment and Planning A, 41(4), 929–945.

·         Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (ÇŞİDB). (2023). Sıfır Atık Raporu. Ankara.

·         Demir, F., & Yıldız, H. (2020). Türkiye’de Atık Yönetimi Politikalarının Uygulama Sorunları. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 75(3), 451–472.

·         European Environment Agency (EEA). (2022). Waste Management in Europe: 2022 Update. Copenhagen.

·         Kim, S., & Lee, J. (2021). RFID-Based Waste Charging System in South Korea: Impacts on Recycling Rates. Journal of Cleaner Production, 289, 125–137.

·         Kaya, A., & Çelik, M. (2019). Büyükşehirlerde Geri Dönüşüm Uygulamaları ve Karşılaşılan Sorunlar. Kent ve Çevre Araştırmaları Dergisi, 14(1), 77–98.

·         Öztürk, G. (2021). Türkiye’de Halkın Geri Dönüşüme Katılım Eğilimleri. Sosyal Politika Araştırmaları Dergisi, 9(2), 201–225.

·         Shibata, T., et al. (2019). Waste Separation and Incineration in Japan: Lessons for Developing Countries. Waste Management, 95, 489–498.

·         United Nations Environment Programme (UNEP). (2021). Global Waste Management Outlook. Nairobi.

·         Wilson, D. C., Velis, C., & Cheeseman, C. (2020). Integrated Sustainable Waste Management in Developing Countries. Waste Management & Research, 28(2), 105–118.

·         OECD. (2022). Waste Statistics. Paris.

·         TÜİK. (2024). Belediye Atık İstatistikleri ve Nüfus Verileri. Ankara.